Karın ağrısı, ishal ve şişkinlik üç farklı hastalığa işaret edebilir. Huzursuz bağırsak, iltihabi bağırsak hastalıkları ve çölyak nasıl ayırt edilir, hangisi nasıl tedavi edilir?
Tekrarlayan karın ağrısı, ishal, kabızlık ve şişkinlik çok sık karşılaşılan yakınmalardır ve arkalarında birbirinden çok farklı hastalıklar bulunabilir. Bu yakınmalarla en sık akla gelen üç tablo şunlardır: bağırsakta yapısal bir hasar olmadan bağırsak ile beyin arasındaki iletişimin bozulduğu huzursuz bağırsak sendromu, bağışıklık sisteminin bağırsakta süreğen iltihap oluşturduğu Crohn hastalığı ve ülseratif kolit, glütene karşı gelişen bir bağışıklık tepkisi olan çölyak hastalığı. Belirtileri birbirine benzese de tedavileri tamamen farklıdır; doğru ayrım da çoğu zaman birkaç basit testle başlar.
Huzursuz bağırsak sendromu (spastik kolon)
Nedir? Toplumda en sık görülen bağırsak sorunudur; kadınlarda ve genç-orta yaşlarda daha sıktır. Bağırsak duvarında iltihap ya da hasar yoktur; ancak bağırsak hareketleri ve bağırsaktan beyne giden uyarılara duyarlılık değişmiştir. Geçirilmiş bir bağırsak enfeksiyonu, stres ve bazı besinler yakınmaları tetikleyebilir. Ciddi bir hastalığa dönüşmez ve kanser riskini artırmaz, ancak yaşam kalitesini belirgin biçimde etkileyebilir.
Belirtiler: Dışkılamayla ilişkili, dışkılamadan sonra çoğu zaman hafifleyen karın ağrısı; dışkı sıklığında ve kıvamında değişiklik. Kabızlığın, ishalin ya da ikisinin dönüşümlü olduğu tipleri vardır. Şişkinlik ve gaz sık eşlik eder. Dışkıda kan, gece uykudan uyandıran ishal, kilo kaybı ve ateş bu tabloya uymaz.
Tanı: Belirtilerin özelliklerine göre konur. Alarm bulgusu yoksa kapsamı sınırlı testler yeterlidir: kan sayımı, iltihap göstergesi CRP, çölyak testi ve ishal ağırlıklı yakınmalarda dışkıda kalprotektin. Kalprotektin, bağırsakta iltihap olup olmadığını gösteren bir dışkı testidir ve gereksiz kolonoskopilerin önlenmesine yardımcı olur.
Tedavi: Hastalığın ne olduğunu ve ne olmadığını anlamak, tedavinin ilk adımıdır. Düzenli öğünler, yeterli sıvı, düzenli egzersiz ve psyllium gibi çözünür lif takviyeleri birçok kişide yakınmaları azaltır. Gaz yapan bazı karbonhidratların geçici olarak kısıtlandığı düşük FODMAP diyeti etkilidir, ancak birkaç haftalık eleme döneminden sonra besinlerin yeniden eklenmesini içerir ve bir diyetisyenle uygulanmalıdır. İlaç olarak bağırsak kasılmalarını azaltan ilaçlar, kabızlık ya da ishale yönelik ilaçlar ve düşük dozda kullanılan, bağırsak ile beyin arasındaki iletişimi düzenleyen ilaçlar seçenekler arasındadır. Bağırsak odaklı bilişsel davranışçı terapi ve hipnoterapinin de yararı gösterilmiştir. Probiyotiklerle ilgili kanıtlar ise tutarsızdır.
Crohn hastalığı ve ülseratif kolit
Nedir? İkisi birlikte iltihabi bağırsak hastalıkları olarak adlandırılır. Bağışıklık sistemi, genetik yatkınlık, bağırsak florası ve çevresel etkenlerin etkileşimiyle bağırsakta süreğen iltihap gelişir. Hastalık çoğunlukla 15–35 yaş arasında başlar, alevlenmeler ve sakin dönemlerle seyreder. Bulaşıcı değildir ve stres ya da beslenme hatası sonucu ortaya çıkmaz.
- Ülseratif kolit yalnızca kalın bağırsağı tutar. İltihap makattan başlar ve kesintisiz biçimde yukarı doğru uzanır. En tipik belirtiler kanlı, sümüksü ishal, sık ve ani dışkılama ihtiyacı ve tam boşalamama hissidir.
- Crohn hastalığı ağızdan makata kadar sindirim kanalının herhangi bir yerini, araya sağlam bölgeler bırakarak tutabilir. En sık ince bağırsağın son kısmında görülür. Karnın sağ alt bölümünde ağrı, ishal, kilo kaybı ve halsizlik öne çıkar. Bağırsak duvarının tüm katlarını etkilediği için darlıklar ve makat çevresinde anal fistül ya da apse gelişebilir.
Her iki hastalıkta da eklemlerde ağrı ve şişlik, gözde kızarıklık, deride ağrılı kızarık yumrular ve safra yollarında iltihap gibi bağırsak dışı belirtiler görülebilir.
Tanı: Kan tahlilleri, dışkıda kalprotektin ve enfeksiyon nedenlerinin dışlanmasından sonra kesin tanı, kolonoskopi ve biyopsiyle konur. Crohn hastalığında ince bağırsağın değerlendirilmesi için MR enterografi kullanılır.
Tedavi: Amaç yalnızca yakınmaları gidermek değil, bağırsak iç yüzeyindeki iltihabın iyileşmesini sağlamaktır; bu, uzun dönemde komplikasyon ve ameliyat riskini azaltır. Ülseratif kolitte hafif ve orta şiddetli hastalıkta 5-ASA grubu ilaçlar temel tedavidir. Kortizon alevlenmeleri hızla baskılar, ancak uzun süreli kullanım için uygun değildir. Bağışıklığı düzenleyen ilaçlar, biyolojik ilaçlar ve ağızdan alınan küçük moleküllü ilaçlar orta ve ağır hastalıkta tedavinin temelini oluşturur. İlaçlara yanıt vermeyen ülseratif kolitte kalın bağırsağın çıkarılması bir tedavi seçeneğidir; Crohn hastalığında ise ameliyat darlık, fistül ya da apse gibi komplikasyonlar için yapılır.
Sigara Crohn hastalığının seyrini belirgin biçimde kötüleştirir; bırakmak tedavinin bir parçasıdır. Uzun süredir kalın bağırsağı yaygın olarak tutan hastalıkta kolon kanseri riski arttığı için, genellikle belirtilerin başlangıcından yaklaşık sekiz yıl sonra başlayan düzenli kolonoskopi izlemi önerilir. Gebelik düşünen hastalar için en uygun dönem hastalığın sakin olduğu dönemdir; kullanılan ilaçların çoğu gebelikte sürdürülebilir, bu yüzden ilaçlar hekime danışmadan bırakılmamalıdır.
Çölyak hastalığı
Nedir? Genetik yatkınlığı olan kişilerde buğday, arpa ve çavdarda bulunan glütene karşı gelişen bir bağışıklık tepkisidir. Bu tepki, ince bağırsağın besinleri emen parmaksı çıkıntılarını (villuslar) düzleştirir. Toplumun yaklaşık yüzde 1'inde görülür ve çoğu hasta tanı almamıştır. Buğday alerjisinden ve çölyak dışı glüten duyarlılığından farklı bir hastalıktır.
Belirtiler: İshal, şişkinlik ve kilo kaybı görülebilir; ancak pek çok erişkinde sindirim yakınması belirgin değildir. Demir hapına yanıt vermeyen kansızlık, erken yaşta kemik erimesi, tekrarlayan ağız yaraları, açıklanamayan karaciğer enzim yüksekliği, kaşıntılı kabarcıklı deri döküntüsü ve çocuklarda büyüme geriliği ilk ipucu olabilir. Tip 1 diyabet ya da otoimmün tiroid hastalığı olanlarda ve birinci derece yakınında çölyak bulunanlarda daha sık görülür.
Tanı: İlk adım, doku transglutaminaz IgA antikoru ve toplam IgA düzeyini ölçen kan testidir. Test olumluysa tanı genellikle endoskopiyle onikiparmak bağırsağından alınan biyopsiyle doğrulanır; çocuklarda belirli koşullarda biyopsisiz tanı konabilir.
Testler yapılmadan önce glütensiz diyete başlamayın. Glüten kesildiğinde hem kan testi hem biyopsi normale dönebilir ve tanı konamaz. Diyete başlamak için tanının kesinleşmesini bekleyin.
Tedavi: Tek etkili tedavi, ömür boyu sürdürülen sıkı glütensiz diyettir. Az miktardaki glüten bile bağırsak hasarını sürdürebileceği için mutfakta ve dışarıda yemekte çapraz bulaşmaya dikkat etmek gerekir. Glüten bulaşmamış saf yulafı hastaların çoğu tolere eder. Diyetin bir diyetisyenle planlanması, demir, D vitamini ve kalsiyum gibi eksikliklerin giderilmesi ve antikor düzeyinin belirli aralıklarla kontrol edilmesi önerilir.
Hangisi kimi düşündürür?
- Dışkılamayla rahatlayan ağrı, stresle ve öğünlerle artan yakınma, testler normal: Huzursuz bağırsak sendromu.
- Kanlı ishal, gece uyandıran yakınma, ateş, kilo kaybı ya da yüksek kalprotektin: İltihabi bağırsak hastalığı araştırılmalıdır.
- Açıklanamayan demir eksikliği, kemik erimesi ya da ailede çölyak: Çölyak testi yapılmalıdır.
- 40 yaşından sonra yeni başlayan bağırsak alışkanlığı değişikliği ya da dışkıda kan: Kolon kanserini dışlamak için genellikle kolonoskopi gerekir.
Muayenede neler olur?
Gastroenteroloji uzmanı yakınmalarınızın ne zamandır sürdüğünü, dışkılama sıklığını ve dışkının görünümünü, kilo değişikliğini, kullandığınız ilaçları ve ailenizde bağırsak hastalığı, çölyak ya da kolon kanseri olup olmadığını sorar. Karın muayenesi ve gerekirse makat muayenesi yapılır. İlk tetkikler çoğunlukla kan ve dışkı testleridir; kolonoskopi, endoskopi ya da MR bu sonuçlara ve alarm bulgularına göre planlanır. Muayeneden önce iki hafta boyunca dışkılama sıklığınızı, yakınmalarınızı ve yediklerinizi not etmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Yanlış bilinenler
- "Glütensiz beslenme herkes için daha sağlıklıdır." Çölyak ya da glüten duyarlılığı olmayan kişilerde glütensiz beslenmenin bilinen bir yararı yoktur; gereksiz kısıtlama lif ve bazı vitaminlerin eksik alınmasına yol açabilir.
- "Huzursuz bağırsak sendromu psikolojiktir, hayal ürünüdür." Yakınmalar gerçektir ve biyolojik bir temeli vardır. Stres belirtileri artırabilir, ancak hastalığın tek nedeni değildir.
- "Crohn ya da ülseratif kolit tanısı alan çocuk sahibi olamaz." Hastalık kontrol altındayken hastaların çoğu sağlıklı gebelik geçirebilir; planlamanın hekimle birlikte yapılması yeterlidir.
- "İltihabi bağırsak hastalığı doğru diyetle geçer." Beslenme belirtileri etkileyebilir, ancak bağırsaktaki iltihabı tek başına kontrol edemez; ilaç tedavisinin yerini almaz.
Beklemeden acile başvurun
- Günde çok sayıda kanlı ishal, ateş, çarpıntı ve halsizlik
- Şiddetli karın ağrısıyla birlikte kusma, karında şişlik ve gaz ya da dışkı çıkaramama
- Makat çevresinde hızla büyüyen, ağrılı ve ateşli şişlik
Haftalardır süren ishal, karın ağrısı ya da şişkinlik yakınmalarınız varsa, nedenin araştırılması için gastroenteroloji uzmanlarına başvurabilirsiniz.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.