Açlık şekeri, HbA1c ve şeker yükleme testinde tanı sınırları, tip 1 ile tip 2 arasındaki fark, prediyabet döneminde alınacak önlemler, tedavi seçenekleri ve acil durum belirtileri.
İnsülin, kandaki şekerin (glukozun) hücrelere girip enerjiye dönüşmesini sağlayan hormondur. Pankreas yeterince insülin üretemediğinde ya da dokular insüline gereken yanıtı vermediğinde şeker kanda birikir. Diyabet, halk arasındaki adıyla şeker hastalığı, kan şekerinin bu nedenle sürekli yüksek seyrettiği kronik bir hastalıktır. Yüksek şeker kısa vadede çoğu zaman sessizdir; asıl sorun, yıllar içinde gözlerde, böbreklerde, sinirlerde, kalpte ve damarlarda yarattığı hasardır. Erken tanı ve düzenli izlemle bu hasarın büyük bölümü önlenebilir ya da geciktirilebilir.
Diyabet türleri: tip 1, tip 2 ve "gizli şeker"
Tip 1 diyabet, bağışıklık sisteminin pankreastaki insülin üreten beta hücrelerini yok etmesiyle ortaya çıkar. Çoğunlukla çocukluk, ergenlik ya da genç erişkinlikte başlar, ama her yaşta görülebilir. Vücut insülin üretemediği için tedavide insülin şarttır. Yaşam tarzıyla önlenebilen bir hastalık değildir; şeker yemekle ya da kilo almakla ilgisi yoktur.
Tip 2 diyabet, diyabetlilerin büyük çoğunluğunu oluşturur. Başlangıçta pankreas insülin üretir ama kas, karaciğer ve yağ dokusu insüline yeterince yanıt vermez (insülin direnci); zamanla pankreas artan ihtiyaca yetişemez. Genetik yatkınlık, fazla kilo (özellikle karın çevresinde yağlanma), hareketsizlik ve ileri yaş başlıca risk etkenleridir. Eskiden "erişkin diyabeti" denirdi; obezite arttıkça gençlerde ve çocuklarda da görülmeye başladı.
Gizli şeker tıbbi bir terim değildir. Halk arasında çoğunlukla prediyabet için kullanılır: kan şekeri normalden yüksektir ama diyabet sınırına ulaşmamıştır. Bu dönem bir uyarı aşamasıdır; önlem alınmazsa önemli bir kısmı yıllar içinde tip 2 diyabete ilerler, buna karşılık kilo kaybı ve düzenli hareketle bu ilerleme çoğu kişide yavaşlatılabilir ya da durdurulabilir. Bazen "gizli şeker" sözüyle, belirti vermeden yıllarca fark edilmeyen tip 2 diyabet de kastedilir. Gerçekten de tip 2 diyabetli birçok kişi tanı aldığında hastalığı birkaç yıldır taşıyordur.
Bunların dışında gebelikte ortaya çıkan gebelik diyabeti, yetişkin yaşta yavaş seyirli başlayan otoimmün diyabet (LADA), tek bir gendeki değişiklikten kaynaklanan diyabet türleri (MODY) ve pankreas hastalıklarına ya da uzun süreli kortizon gibi ilaçlara bağlı diyabet de vardır. Tedavi türe göre değiştiği için bu ayrım önemlidir.
Kimler risk altında?
- Anne, baba ya da kardeşinde tip 2 diyabet olanlar
- Fazla kilolu ya da obez olanlar, özellikle bel çevresi geniş olanlar
- Hareketsiz yaşayanlar
- Daha önce gebelik diyabeti geçirmiş ya da 4 kilogramın üzerinde bebek doğurmuş kadınlar
- Polikistik over sendromu olan kadınlar (PKOS ile insülin direnci arasında güçlü bir bağ vardır)
- Yüksek tansiyonu, düşük HDL ("iyi") kolesterolü ya da yüksek trigliseridi olanlar
- Kalp-damar hastalığı geçirmiş olanlar
- Önceki tahlillerinde prediyabet saptananlar
Belirtiler
Kan şekeri belirgin biçimde yükseldiğinde böbrekler fazla şekeri idrarla atmaya çalışır ve klasik belirtiler ortaya çıkar:
- Sık ve bol idrara çıkma, gece idrara kalkma
- Aşırı susama, ağız kuruluğu
- İyi beslenmeye rağmen açıklanamayan kilo kaybı (özellikle tip 1'de)
- Halsizlik, çabuk yorulma
- Bulanık görme
- Yaraların geç iyileşmesi; sık tekrarlayan idrar yolu, cilt ya da genital mantar enfeksiyonları
- El ve ayaklarda karıncalanma, uyuşma, yanma
Tip 1 diyabet genellikle birkaç hafta içinde belirgin belirtilerle başlar; bazen ilk tablo aşağıda anlatılan diyabetik ketoasidozdur. Tip 2 diyabet ise sinsi ilerler: birçok kişide yıllarca hiçbir belirti olmaz ve hastalık rutin bir tahlilde ya da göz, böbrek veya sinir hasarı gibi bir komplikasyon nedeniyle fark edilir. Bu yüzden belirti beklemeden tarama yapılması önerilir.
Tanı: hangi değer ne anlama gelir?
Diyabet tanısı laboratuvarda ölçülen kan değerleriyle konur. Evde kullanılan parmak ucu ölçüm cihazları izlem içindir, tanı için yeterli değildir. Yaygın olarak kullanılan eşik değerler şunlardır (prediyabet sınırları kılavuzlar arasında küçük farklılıklar gösterebilir):
- Açlık plazma glukozu: En az 8 saatlik açlıktan sonra 100 mg/dL'nin altı normaldir. 100–125 mg/dL arası prediyabet (bozulmuş açlık glukozu), 126 mg/dL ve üzeri diyabettir.
- Oral glukoz tolerans testi (OGTT, şeker yükleme): 75 gram glukoz içeren sıvı içildikten 2 saat sonraki değer 140 mg/dL'nin altındaysa normal, 140–199 mg/dL arasındaysa prediyabet (bozulmuş glukoz toleransı), 200 mg/dL ve üzerindeyse diyabettir.
- HbA1c (halk arasında üç aylık şeker): Son 2–3 ayın ortalama kan şekerini yansıtır, açlık gerektirmez. Yüzde 5,7'nin altı normal, yüzde 5,7–6,4 arası prediyabet, yüzde 6,5 ve üzeri diyabettir. Standart yöntemle çalışan bir laboratuvarda ölçülmelidir. Kansızlık, bazı kalıtsal hemoglobin hastalıkları, yakın zamanda yapılan kan nakli ve gebelik sonucu yanıltabilir.
- Rastgele kan şekeri: Klasik belirtileri olan birinde günün herhangi bir saatinde 200 mg/dL ve üzeri ölçülmesi tanı için yeterlidir.
Belirgin belirtiler yoksa tanı için iki sonucun eşiğin üzerinde çıkması gerekir: ya aynı kan örneğinde iki farklı test (ör. açlık şekeri ve HbA1c) ya da farklı günlerde tekrarlanan aynı test. Sınırda tek bir değer, tek başına diyabet tanısı demek değildir.
Tip 1 ile tip 2'yi ayırt etmek gerektiğinde hekim, pankreas hücrelerine karşı gelişen otoantikorlara (ör. anti-GAD) ve vücudun kendi insülin üretimini gösteren C-peptid düzeyine bakabilir.
Tarama ne zaman yapılmalı? Bazı uluslararası kılavuzlar, risk etkeni olmasa bile 35 yaşından itibaren taramayı; fazla kilolu olup yukarıdaki risk etkenlerinden en az birini taşıyanlarda ise yaştan bağımsız olarak daha erken başlamayı önerir. Sonuç normalse tarama genellikle 3 yılda bir, prediyabette yılda bir tekrarlanır; sizin için uygun başlangıç yaşını ve sıklığı aile hekiminizle konuşabilirsiniz. Gebelikte 24–28. haftalar arasında yapılan şeker yükleme testi, gebelik diyabetini yakalamak için rutin takibin parçasıdır.
Tedavi
Tedavinin amacı yalnızca şeker değerini düşürmek değil, komplikasyonları önlemek ve yaşam kalitesini korumaktır. Bu yüzden tansiyon, kolesterol, kilo ve sigara da tedavinin parçasıdır.
Hedefler kişiye göre belirlenir. Çoğu yetişkin için HbA1c'nin yüzde 7'nin altında tutulması önerilir. Sık şeker düşmesi yaşayan, ileri yaşta, kırılgan ya da ciddi başka hastalıkları olan kişilerde daha esnek; genç ve komplikasyonu olmayan kişilerde, güvenle ulaşılabiliyorsa daha sıkı bir hedef seçilebilir. Evde ölçümde yemek öncesi 80–130 mg/dL, yemeğe başladıktan 1–2 saat sonra 180 mg/dL'nin altı genel hedeflerdir.
Tip 1 diyabette insülin yaşamsaldır ve kesilemez. Genellikle uzun etkili bir bazal insülin ile yemeklerden önce yapılan hızlı etkili insülin birlikte kullanılır ya da insülin pompası tercih edilir. Yenen karbonhidrata göre doz ayarlamayı (karbonhidrat sayımı) öğrenmek tedavinin temelidir. Deri altına yerleştirilen sürekli glukoz ölçüm sensörleri, parmak delmeden günün her anındaki şekeri ve gidişin yönünü gösterir; bazı sistemler pompayla eşleşerek insülin dozunu kendisi ayarlar.
Tip 2 diyabette tedavi basamaklıdır ve kişiye göre seçilir:
- Yaşam tarzı değişikliği her basamağın temelidir: beslenme düzeni, düzenli hareket, gerekiyorsa kilo kaybı.
- Ağızdan alınan ilaçlar: Çoğu hastada ilk tercih biguanid grubundan bir ilaçtır (metformin). Gerektiğinde SGLT2 inhibitörleri, DPP-4 inhibitörleri, sülfonilüreler ya da tiazolidindion grubu ilaçlar eklenir.
- İğneyle uygulanan ilaçlar: GLP-1 reseptör agonistleri ve daha yeni ikili (GIP/GLP-1) agonistler hem şekeri düşürür hem de belirgin kilo kaybı sağlar. Bazı hastalarda insülin gerekir; bu, hastalığın "son aşaması" ya da hastanın başarısızlığı değil, pankreasın zamanla daha az insülin üretmesinin doğal bir sonucudur.
- Kalp-damar hastalığı, kalp yetmezliği ya da kronik böbrek hastalığı olanlarda, şeker değerinden bağımsız olarak kalbi ve böbreği koruduğu gösterilen SGLT2 inhibitörleri ya da GLP-1 reseptör agonistleri öne çıkar.
Belirgin ve kalıcı kilo kaybıyla, özellikle tanının ilk yıllarında, bazı tip 2 diyabetlilerde şeker değerleri ilaçsız normal sınırlara dönebilir; buna remisyon denir. Bu herkes için mümkün değildir ve her zaman kalıcı olmaz; kontroller sürmelidir.
Prediyabette temel tedavi yaşam tarzı değişikliğidir. Büyük çalışmalarda vücut ağırlığının yüzde 5–7'sini kaybetmek ve haftada en az 150 dakika tempolu yürümek, tip 2 diyabete geçiş riskini yaklaşık yarı yarıya azaltmıştır. Bazı yüksek riskli kişilerde hekim ilaç da önerebilir.
Komplikasyonlar ve düzenli kontroller
Uzun süre yüksek seyreden şeker küçük ve büyük damarlara zarar verir. Bu hasar uzun süre belirti vermediği için düzenli kontrol şarttır:
- Göz (retinopati): Yılda bir göz dibi muayenesi. Tip 2 diyabette tanı anında, tip 1 diyabette tanıdan sonraki 5 yıl içinde başlanır.
- Böbrek (nefropati): Yılda en az bir kez kanda kreatinin (eGFR) ve idrarda albümin/kreatinin oranı. Ayrıntılar için böbrek hastalıkları yazısına bakabilirsiniz.
- Sinirler ve ayaklar: Yılda en az bir kez ayak muayenesi ve his testi; risk varsa daha sık.
- Kalp ve damarlar: Tansiyon her kontrolde (çoğu hastada hedef 130/80 mmHg'nin altı), kolesterol yılda bir. Yürürken baldırda gelen ve durunca geçen ağrı periferik arter hastalığının işareti olabilir.
- Ağız ve diş: Diş eti hastalıkları diyabette daha sık ve ağır seyreder; diş hekimi kontrolleri aksatılmamalıdır.
Diyabet erkeklerde sertleşme sorununa, kadınlarda sık idrar yolu ve mantar enfeksiyonlarına yol açabilir. Bunları hekiminize söylemekten çekinmeyin; tedavi planını etkileyebilir.
Günlük yaşam: sizin yapabilecekleriniz
- Beslenme: Herkese uyan tek bir "diyabet diyeti" yoktur. Tabağın yarısını nişastasız sebzelere, dörtte birini protein kaynağına (balık, tavuk, baklagil, yumurta), dörtte birini tam tahıllara ayırmak pratik bir yöntemdir. Şekerli içecekleri, meyve sularını, beyaz un ve hamur işi ağırlıklı öğünleri azaltın. Meyve yasak değildir; porsiyon ve zamanlama önemlidir. Diyetisyen desteği çok işe yarar.
- Hareket: Haftada en az 150 dakika orta tempoda egzersiz (tempolu yürüyüş, bisiklet, yüzme) ve haftada 2–3 gün kas güçlendirme. Uzun süre oturmayı 30 dakikada bir kısa yürüyüşlerle bölmek de şekeri olumlu etkiler. İnsülin ya da sülfonilüre kullanıyorsanız egzersiz öncesinde ve sonrasında şekerinizi ölçün.
- Ölçüm: Ne sıklıkla ölçeceğinizi tedavinize göre hekiminiz belirler. Sonuçları not etmek ya da cihaz kaydını kontrole götürmek tedavi ayarını kolaylaştırır.
- Ayak bakımı: Ayaklarınızı her gün kontrol edin, parmak aralarını iyice kurulayın, çıplak ayakla yürümeyin, nasırları kendiniz kesmeyin, ayağı sıkmayan ayakkabı giyin. Küçük bir yara bile geç iyileşebilir.
- Sigara: Diyabetle birlikte damar hasarını katlar; bırakmak atabileceğiniz en etkili adımlardan biridir.
- Aşılar: Grip, zatürre ve hepatit B aşıları için hekiminize danışın.
- Oruç: Oruç tutmayı düşünüyorsanız Ramazan'dan önce hekiminizle görüşün. Özellikle insülin ya da sülfonilüre kullananlarda tehlikeli şeker düşmeleri olabileceği için ilaç saatleri ve dozları yeniden düzenlenmelidir; bazı hastalara oruç önerilmez.
Ne zaman acil yardım gerekir?
Şeker düşmesi (hipoglisemi) titreme, terleme, çarpıntı, ani açlık hissi, sinirlilik, baş dönmesi ve bulanık görmeyle kendini gösterir. Şekeriniz 70 mg/dL'nin altındaysa ve bilinciniz açıksa 15 gram hızlı emilen şeker alın (yarım su bardağı meyve suyu ya da 3–4 küp şeker), 15 dakika sonra yeniden ölçün, düzelmediyse tekrarlayın. Bilinci bulanık ya da yutamayan birine ağızdan hiçbir şey vermeyin ve 112'yi arayın.
Şu durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da acile gidin:
- Bulantı, kusma, karın ağrısı, derin ve hızlı soluma, nefeste aseton (çürük elma) kokusu, aşırı susama ve uykuya meyil: diyabetik ketoasidoz belirtisi olabilir; daha çok tip 1 diyabette görülür ve hayatı tehdit eder.
- Günlerdir çok yüksek seyreden şeker, belirgin sıvı kaybı ve bilinç bulanıklığı: özellikle yaşlı tip 2 diyabetlilerde görülen hiperozmolar durum olabilir.
- Bilinç kaybı, nöbet ya da şeker alınmasına rağmen düzelmeyen şeker düşmesi.
- Ayakta kızarıklık, şişlik ve ateşle giden yara, renk değişikliği ya da kötü koku.
- Göğüs ağrısı, nefes darlığı, ani konuşma bozukluğu ya da yüzde veya kolda güçsüzlük. Diyabetlilerde kalp krizi bazen tipik ağrı olmadan, yalnızca nefes darlığı ya da halsizlikle gelebilir.
Ateşli bir hastalık, ishal ya da kusma sırasında şeker beklenmedik biçimde yükselip düşebilir. Bu "hasta günlerde" bazı ağızdan alınan şeker ilaçlarına geçici ara vermek gerekebilir; ilaçlarınızı nasıl kullanacağınızı önceden hekiminizle konuşun, insülini ise kendi başınıza kesmeyin.
Sık sorulan sorular
Çok şeker yemek diyabete yol açar mı? Tip 1 diyabetin şeker tüketimiyle ilgisi yoktur. Tip 2 diyabette doğrudan neden şekerin kendisi değil, fazla kalori alımıyla gelen kilo artışı ve hareketsizliktir. Yine de şekerli içecekler kilo alımını ve tip 2 diyabet riskini artırdığı için sınırlanmalıdır.
İnsülin direnci için ayrı bir test yaptırmalı mıyım? İnsülin direnci, prediyabetin ve tip 2 diyabetin altında yatan mekanizmadır; tek başına bir hastalık tanısı değildir. Açlık insülini ve buna dayanan hesaplamalar (HOMA-IR) için kabul görmüş bir tanı eşiği yoktur. Tanı ve tedavi kararı açlık şekeri, HbA1c ve gerekirse şeker yükleme testiyle verilir.
İnsüline başlarsam bir daha bırakamaz mıyım? Tip 1 diyabette insülin ömür boyu gerekir. Tip 2 diyabette ise insülin bazen geçici olarak başlanır: çok yüksek şekerle tanı alındığında, ameliyat, ağır enfeksiyon ya da gebelik sırasında. Şeker kontrol altına alınınca doz azaltılabilir, bazen kesilebilir. Bu karar hekimle birlikte verilir.
Diyabet tamamen geçer mi? Tip 1 diyabetin bilinen kalıcı bir tedavisi yoktur; pankreas ya da adacık hücresi nakli yalnızca seçilmiş hastalarda, bazı merkezlerde uygulanır. Tip 2 diyabette kilo kaybıyla remisyon mümkündür, ama bu izlem gerektiren bir dönemdir. Diyabeti "kökten bitirdiği" söylenen bitki, kür ya da takviyelerin bilimsel dayanağı yoktur; bunlar için ilaçları bırakmak tehlikelidir.
Hangi hekime başvurmalı?
Tip 2 diyabetin ve prediyabetin tanı ve izleminin önemli bir kısmını aile hekimleri ve iç hastalıkları uzmanları yürütür. Tip 1 diyabet, gebelikte diyabet, ilaçlara rağmen kontrol altına alınamayan şeker, sık şeker düşmeleri ya da türü net olmayan diyabet için endokrinoloji uzmanına başvurulur. Çocuklar çocuk endokrinolojisi bölümünde izlenir. Göz, böbrek ve ayak sorunlarında ilgili branşlarla birlikte çalışılır. Size yakın endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanlarını buradan bulabilirsiniz.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.