Kalp ve Damar

Damar Hastalıkları: Varis, Bacakta Pıhtı (DVT) ve Damar Tıkanıklığı

Hekimhane Editör•4 Kasım 2026•7 dk okuma

Bacak ağrısı ve şişliğinin üç sık damar nedeni yan yana: varis, derin ven trombozu ve periferik arter hastalığı. Belirtiler, tanı yöntemleri, tedavi seçenekleri ve acil durumlar.

Bacak damarları iki ayrı sistemden oluşur. Atardamarlar (arterler) kalpten gelen oksijenli kanı ayağa kadar taşır; toplardamarlar (venler) kanı yerçekimine karşı yeniden kalbe döndürür. Toplardamarlardaki tek yönlü kapakçıklar kanın geri kaçmasını önler, baldır kasları da her adımda bir pompa gibi kanı yukarı iter. Bu iki sistemin hastalıkları birbirine benzer yakınmalarla, en çok da bacak ağrısı ve şişlikle başlar; ama nedenleri, aciliyeti ve tedavileri birbirinden tamamen farklıdır. Aşağıda en sık üç damar hastalığı yan yana anlatılıyor.

Kısaca üç hastalık

  • Varis (kronik venöz yetmezlik): Toplardamar kapakçıkları yetersiz kaldığında kan bacakta göllenir, yüzeydeki damarlar genişleyip kıvrımlı hâle gelir. Yavaş ilerleyen, yaygın bir sorundur.
  • Derin ven trombozu (DVT, bacakta pıhtı): Kas aralarındaki derin toplardamarlardan birinde pıhtı oluşmasıdır. Pıhtı koparak akciğere gidebileceği için acil değerlendirme gerektirir.
  • Periferik arter hastalığı (PAH, halk arasında damar tıkanıklığı): Atardamar duvarında yağ ve kalsiyum birikmesiyle (ateroskleroz) damarın daralması ya da tıkanmasıdır. Kalp krizi ve inmeyle aynı kökten gelir.

Belirtiler: hangisi hangisine benzer?

Varis:

  • Bacakta, özellikle akşamları ve uzun süre ayakta kaldıktan sonra artan ağırlık, dolgunluk, yorgunluk
  • Ayak bileğinde akşam artan, sabah azalan şişlik
  • Kaşıntı, gece krampları, bacakları hareket ettirme isteği
  • Derinin altında mavimsi, kıvrımlı, kabarık damarlar
  • İleri dönemde ayak bileği çevresinde kahverengi renk değişikliği, deride sertleşme ve iyileşmeyen yara (venöz ülser)

Derin ven trombozu:

Bacak çiziminde açık mavi toplardamarlar ve altın renkli atardamar, büyüteç içinde toplardamar kapakçığı
  • Genellikle tek bacakta, birkaç saat ya da gün içinde gelişen şişlik
  • Baldırda ya da uylukta ağrı, gerginlik, bastırınca hassasiyet
  • Deride ısı artışı, kızarıklık ya da morumsu renk
  • Bazen hiçbir belirti olmadan, doğrudan akciğer embolisiyle fark edilir

Periferik arter hastalığı:

  • Yürürken baldırda, bazen kalça ya da uylukta gelen kramp benzeri ağrı; birkaç dakika durunca geçer ve aynı mesafede yeniden başlar (kladikasyo, "vitrin hastalığı")
  • Ayaklarda soğukluk, solukluk, ayak nabzının alınamaması
  • Bacakta tüy dökülmesi, ciltte incelme, tırnaklarda kalınlaşma
  • İleri dönemde geceleri ayakta ağrı (bacak yataktan sarkıtılınca rahatlar) ve parmaklarda geç iyileşen yaralar

Kısaca: akşam artan ağırlık ve görünür damarlar varisi, ani tek taraflı şişlik pıhtıyı, yürüyünce gelip durunca geçen ağrı atardamar daralmasını düşündürür.

Kimler risk altında?

  • Varis: Ailede varis öyküsü, kadın cinsiyet, gebelik, uzun süre ayakta çalışma, fazla kilo, ileri yaş.
  • Derin ven trombozu: Yakın zamanda geçirilen ameliyat (özellikle kalça ve diz ameliyatları), uzun yatak istirahati ya da alçı, dört saati aşan uzun yolculuklar, kanser ve tedavisi, gebelik ve doğum sonrası dönem, östrojen içeren ilaçlar, daha önce geçirilmiş pıhtı, kalıtsal pıhtılaşma eğilimi.
  • Periferik arter hastalığı: Sigara (en güçlü risk etkeni), diyabet, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, kronik böbrek hastalığı, ileri yaş, bilinen kalp-damar hastalığı.

Damar dışı nedenler de benzer yakınma yapar

Bacak ağrısı ve şişliğinin her zaman damar kaynaklı olmadığını bilmek, doğru branşa gitmenizi kolaylaştırır:

  • Bel kanalı darlığı: Yürürken bacaklara yayılan ağrı yapar ve atardamar hastalığıyla karışır. Farkı, ağrının ayakta durmakla değil, oturmak ya da öne eğilmekle geçmesidir. Ayak nabızları normaldir.
  • Diz arkasındaki kistin (Baker kisti) yırtılması: Baldırda ani ağrı ve şişlik yaparak pıhtıyı taklit eder; ayrım doppler ultrasonla yapılır.
  • Kas zorlanması ya da yırtığı: Genellikle belirli bir hareket ya da spor sırasında başlar.
  • İki bacakta birden, simetrik şişlik: Kalp yetmezliği, böbrek ya da karaciğer hastalığı, tiroid az çalışması ve bazı tansiyon ilaçları akla gelir; bu durumda iç hastalıkları değerlendirmesi gerekir.
  • Lenfödem: Lenf dolaşımındaki sorun nedeniyle ayak sırtına kadar uzanan, bacağı kaldırınca kolay inmeyen şişlik. Özellikle kanser ameliyatı ya da ışın tedavisinden sonra görülebilir.
  • Selülit (deri enfeksiyonu): Kızarıklık, ısı artışı ve ateşle seyreder; pıhtıyla karışabildiği için tek taraflı kızarık şişlikte doppler ultrason sıklıkla istenir.

Tanı nasıl konur?

Üç hastalıkta da temel inceleme renkli doppler ultrasondur: ağrısızdır, ışın içermez ve damarın hem yapısını hem de içindeki kan akımını gösterir.

  • Varis: Doppler ultrasonla hangi toplardamarda ve hangi kapakçıklarda kaçak olduğu haritalanır. Tedavi planı bu haritaya göre yapılır; yalnızca görünen damarlara bakarak karar verilmez.
  • Derin ven trombozu: Hekim önce belirtileri ve risk etkenlerini puanlar. Olasılık düşükse kanda D-dimer testine bakılır; normal çıkması pıhtıyı büyük ölçüde dışlar. Yüksek çıkması ise tek başına pıhtı olduğunu göstermez, çünkü ameliyat, gebelik, enfeksiyon ve ileri yaşta da yükselir. Kesin tanı, toplardamarın probla bastırılarak incelendiği doppler ultrasonla konur.
  • Periferik arter hastalığı: İlk ve basit test ayak bileği-kol indeksidir: ayak bileği ve koldaki tansiyon karşılaştırılır; 0,90 ve altındaki değer hastalığı gösterir. Ardından doppler ultrason; tedavi planlanacaksa tomografik ya da manyetik rezonans anjiyografi veya kateter anjiyografisi yapılır. Diyabet ve böbrek hastalığında damar duvarı sertleştiği için indeks yanıltıcı biçimde yüksek çıkabilir; bu hastalarda ayak parmağı basınçları ölçülebilir.

Tedavi seçenekleri ve hangisi kime?

Varis:

  • Kompresyon çorabı: Şikâyetleri azaltır, şişliği önler; ameliyat sonrasında da kullanılır. Çorabın basınç sınıfını ve boyunu hekim belirlemelidir. Atardamar hastalığı olanlarda dikkatli kullanılır.
  • Damar içinden kapatma yöntemleri: Lazer ya da radyofrekansla ısı vererek, ya da tıbbi yapıştırıcıyla, kaçak olan ana toplardamarı içeriden kapatır. Genellikle lokal anestezi ile yapılır, kişi aynı gün yürüyerek eve döner. Uygun hastalarda klasik ameliyatın yerini büyük ölçüde almıştır.
  • Skleroterapi: Damara ilaç ya da köpük verilerek kapatılması; küçük varisler ve kalan dallar için uygundur.
  • Cerrahi: Bazı anatomik durumlarda damarın çekilerek alınması ya da küçük kesilerle yan dalların çıkarılması.

Yakınma yaratan, deri değişikliği ya da yara geliştiren veya yüzeysel damar iltihabı (flebit) tekrarlayan varislerde girişimsel tedavi öne çıkar. Yalnızca görünüm kaygısı varsa karar kişiye aittir. Gebelikte tedavi genellikle doğumdan sonraya bırakılır; bacaktaki ince kırmızı-mor damarlar için kılcal damar çatlaması yazısına bakabilirsiniz.

Derin ven trombozu:

  • Tedavinin temeli kan sulandırıcı (antikoagülan) ilaçlardır. Pıhtının büyümesini ve akciğere gitmesini önler; vücut zamanla pıhtıyı kendisi eritir. Ağızdan alınan yeni kuşak ilaçlar ya da deri altı iğneler kullanılır.
  • Tedavi en az 3 ay sürer. Belirgin bir tetikleyici yoksa ya da pıhtı tekrarladıysa süre uzatılabilir.
  • Çoğu hasta, ağır bir tablo yoksa hastaneye yatmadan ayakta tedavi edilir ve erken dönemde yürümesi önerilir.
  • Seçilmiş, büyük ve yeni pıhtılarda kateterle pıhtı eritme ya da çıkarma yöntemleri uygulanabilir.
  • Pıhtı sonrası bacakta kalıcı şişlik ve ağrıya (post-trombotik sendrom) karşı kompresyon çorabı yakınmaları hafifletebilir.

Kan sulandırıcı kullanırken ilacı her gün aynı saatte alın ve kendi başınıza kesmeyin. Ağrı kesiciler, bazı antibiyotikler ve bitkisel ürünler etkisini değiştirebileceği için yeni bir ilaca başlamadan önce hekim ya da eczacıya danışın. Diş çekimi ya da ameliyattan önce ilacı kullandığınızı mutlaka söyleyin. Siyah dışkı, idrarda kan, durmayan burun kanaması ya da açıklanamayan morluklar kanama belirtisidir ve hekime bildirilmelidir.

Periferik arter hastalığı:

  • Sigarayı bırakmak tedavinin vazgeçilmez parçasıdır.
  • Denetimli yürüyüş egzersizi: Haftada en az üç gün, ağrı başlayana kadar yürüyüp dinlenerek toplam 30–45 dakikaya ulaşmak, ağrısız yürüme mesafesini belirgin biçimde uzatır.
  • İlaçlar: Pıhtı önleyici (antiagregan) ilaçlar, kolesterol düşürücü statinler, tansiyon ve şeker kontrolü. Amaç yalnızca bacağı değil, kalbi ve beyni de korumaktır. Diyabetiniz varsa şeker kontrolü de tedavinin parçasıdır; ayrıntılar için diyabet yazısına bakabilirsiniz.
  • Damar açma girişimleri: Yaşamı belirgin kısıtlayan ve egzersizle düzelmeyen ağrıda ya da istirahat ağrısı, yara ve kangren gibi kritik iskemi bulgularında balon anjiyoplasti, stent ya da baypas ameliyatı yapılır.

Kendi yapabilecekleriniz

  • Uzun süre ayakta ya da oturarak kalmayın; saatte bir kalkın, ayak bileklerinizi çevirin, parmak ucunuzda yükselin.
  • Uzun yolculuklarda sık sık yürüyün, bol su için. Pıhtı riski yüksekse yolculuk öncesi hekiminize danışın.
  • Ameliyattan sonra hekim önerdiyse pıhtı önleyici iğneleri aksatmayın, erken hareket edin.
  • Varis ve şişlikte akşamları bacaklarınızı kalp seviyesinin üzerine kaldırarak dinlendirin; atardamar hastalığında ise bacağı yükseltmek ağrıyı artırabilir.
  • Kilonuzu kontrol altında tutun, düzenli yürüyün; baldır kası pompası toplardamarlar için en iyi destektir.
  • Diyabetiniz varsa ayaklarınızı her gün kontrol edin.

Ne zaman acil?

Ani nefes darlığı, nefes alırken artan göğüs ağrısı, çarpıntı, kanlı balgam ya da bayılma akciğer embolisi belirtisi olabilir: hemen 112'yi arayın.

Şu durumlarda da aynı gün acile başvurun:

  • Tek bacakta ani şişlik, ağrı ve ısı artışı (derin ven trombozu şüphesi). Bacağa masaj yapmayın.
  • Bacağın ya da ayağın aniden soğuması, solması, şiddetli ağrı, uyuşma ya da güçsüzlük: atardamarın aniden tıkandığını gösterebilir; dakikalar ve saatler önemlidir.
  • Ayakta morarma, siyahlaşma ya da enfekte görünen yara.
  • Varisli bir damardan kanama: bacağı kaldırıp kanayan yere temiz bezle bastırın, durmazsa 112'yi arayın.

Hangi hekime?

Varis, periferik arter hastalığı ve derin ven trombozunun girişimsel ve cerrahi tedavisi kalp ve damar cerrahisinin alanıdır; bazı merkezlerde girişimsel radyoloji ve kardiyoloji de bu işlemleri yapar. Derin ven trombozu şüphesinde ilk başvuru yeri acil servistir. Bacak ağrınızın damar kaynaklı olup olmadığını öğrenmek için kalp ve damar cerrahisi uzmanlarını buradan bulabilirsiniz.

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.

Bu yazıyı paylaşın
Kalp ve Damar Cerrahisi uzmanı mı arıyorsunuz?
Size yakın uzmanları Hekimhane'de bulun, profillerini inceleyin.
Uzmanları Gör

Diğer Yazılar

Kalp ve Damar
Kılcal Damar Çatlaması (Örümcek Ağı Damarlar): Yanlışlar ve Doğrular
Bacakta ve yüzde beliren ince kırmızı-mor damarlar gerçekten çatlak mı? Kılcal damarlar ha…
Cilt Sağlığı
Egzama (Atopik Dermatit): Çocuk ve Yetişkinde Belirtiler, Tedavi ve Bakım
Kuru ve kaşıntılı ciltle seyreden egzamada bariyer neden bozulur, kortizonlu kremler ne ka…
Onkoloji
Meme Kanseri (Göğüs Kanseri): Tarama, Belirtiler ve Tedavi Seçenekleri
Mamografi taramasının kime ve hangi aralıkla önerildiği, dikkat edilmesi gereken belirtile…