Cilt Sağlığı

Egzama (Atopik Dermatit): Çocuk ve Yetişkinde Belirtiler, Tedavi ve Bakım

Hekimhane Editör•22 Kasım 2026•6 dk okuma

Kuru ve kaşıntılı ciltle seyreden egzamada bariyer neden bozulur, kortizonlu kremler ne kadar güvenli, nemlendirme nasıl yapılır ve hangi belirtiler acil başvuru gerektirir?

Egzama, gece uykudan uyandıran bir kaşıntı ve hiç geçmeyecekmiş gibi görünen kuru, kızarık lekelerle kendini gösterir. Tıpta atopik dermatit olarak adlandırılan bu hastalık yaklaşık her beş ila on çocuktan birinde görülür ve çoğunlukla yaşamın ilk yıllarında başlar. Pek çok çocukta yaşla birlikte belirgin biçimde hafifler; bir kısmında ise yetişkinlikte de sürer ya da ilk kez yetişkin yaşta ortaya çıkar. Bulaşıcı değildir ve kişisel temizlik eksikliğiyle ilgisi yoktur.

Egzama neden olur?

Sağlıklı derinin en dış katmanı bir tuğla duvara benzer: deri hücreleri tuğlaları, aralarındaki yağlar ise harcı oluşturur. Egzamada bu harç zayıftır. Kalıtsal olarak bariyer proteinlerinde eksiklik bulunan kişilerde deri su kaybeder ve kurur, dışarıdaki tahriş edici maddeler ve alerjenler daha kolay içeri girer. Bağışıklık sistemi buna aşırı tepki verir, iltihap kaşıntıyı, kaşıma da bariyeri daha çok bozar. Bu kısır döngüye kaşıntı-kaşıma döngüsü denir.

Bir yanı aralıklı ve çatlak, diğer yanı nemlendiriciyle dolmuş tuğla duvar biçiminde deri bariyeri ve su damlası

Aile öyküsü önemlidir: anne ya da babada egzama, alerjik nezle veya astım varsa çocukta egzama olasılığı artar. Egzaması olan çocukların bir kısmında ileride besin alerjisi, alerjik nezle ve astım gelişebilir; bu yatkınlık için alerjik astım yazımıza bakabilirsiniz.

Alevlenmeyi tetikleyen başlıca etkenler:

  • Kuru ve soğuk hava, kalorifer ısısı, sık ve sıcak duş
  • Parfümlü sabun, şampuan, yumuşatıcı ve deterjanlar
  • Yün ve sentetik giysiler, terleme
  • Ev tozu akarı, polen ve hayvan tüyü (alerjisi olanlarda)
  • Deri enfeksiyonları, özellikle stafilokok bakterisi
  • Stres ve uykusuzluk

Belirtiler yaşa göre nasıl değişir?

  • Bebeklik (0–2 yaş): Yanaklarda, alında, saçlı deride ve kol-bacakların dış yüzlerinde kızarık, bazen sulanan ve kabuklanan lekeler. Bebek çoğu zaman yüzünü yastığa sürter, huzursuz uyur. Bez bölgesi genellikle tutulmaz.
  • Çocukluk: Dirsek içi, diz arkası, bilek, ayak bileği ve boyunda kuru, kalınlaşmış, kaşıntılı lekeler.
  • Ergenlik ve yetişkinlik: Eller, göz kapakları, boyun ve yüzde inatçı egzama; uzun süre kaşınan deride kalınlaşma ve çizgilerin belirginleşmesi (likenifikasyon). Sık el yıkayan ya da ıslak işlerde çalışanlarda el egzaması öne çıkar.

Her yaşta ortak belirti kaşıntıdır. Kaşıntı geceleri artar, uykuyu ve okul ya da iş verimini etkiler. Esmer tende kızarıklık daha az belirgin olup lekeler koyu kahve ya da mor görünebilir.

Tanı nasıl konur?

Atopik dermatit tanısı muayeneyle konur; tanıyı doğrulayan tek bir kan testi yoktur. Hekim lekelerin yerine, kaşıntıya, hastalığın seyrine ve aile öyküsüne bakar. Uyuz, mantar enfeksiyonu, temas dermatiti ve sedef gibi benzer görünen hastalıkları ayırt eder. Benzer görünen döküntüleri karşılaştırdığımız cilt hastalıkları yazımız bu ayrımı anlamanıza yardımcı olabilir.

Alerji testleri her hastada gerekmez. Ağır ve tedaviye yanıt vermeyen egzaması olan küçük bebeklerde ya da belirli bir besinden sonra belirgin tepki görüldüğünde değerlendirilir. Testte çıkan her pozitif sonuç gerçek alerji anlamına gelmez; yalnızca test sonucuna dayanarak çocuğun beslenmesinden besin çıkarmak büyümeyi olumsuz etkileyebilir. Kişisel bakım ürünlerinden şüphelenildiğinde yama testi yapılabilir.

Muayeneye giderken şunları hazırlamanız hekimin işini kolaylaştırır: alevlenmelerin ne zaman başladığı ve neyle arttığına dair kısa notlar, en kötü dönemde çekilmiş fotoğraflar, kullandığınız tüm krem, sabun ve şampuanların listesi ve şimdiye kadar denenen tedavilerin ne kadar süre, hangi sıklıkta kullanıldığı. "Krem işe yaramadı" denen pek çok durumda sorun, kremin yeterli miktarda ya da yeterli süre sürülmemiş olmasıdır.

Tedavi: basamak basamak

Nemlendirme her basamağın temelidir. Parfümsüz, yoğun kıvamlı bir nemlendirici günde en az iki kez, tüm vücuda bol miktarda sürülür. En etkili an, ılık ve kısa (5–10 dakika) bir banyonun ardından deri hafifçe kurulanıp henüz nemliyken, ilk birkaç dakika içidir. Sabun yerine sabunsuz temizleyiciler kullanılır.

Kortizonlu kremler alevlenmelerde iltihabı söndürmenin temel aracıdır. Pek çok ailede "kortizon deriyi inceltir" korkusu tedavinin yetersiz yapılmasına yol açar. Hekimin önerdiği güçte, önerilen bölgeye ve süreyle kullanıldığında bu kremler güvenlidir; asıl zarar, yeterince sürülmeyen ve uzayan iltihaptan gelir. Miktar için pratik bir ölçü "parmak ucu birimi"dir: işaret parmağının ucundan ilk eklemine kadar sıkılan krem, yaklaşık iki avuç içi büyüklüğündeki alana yeter. Yüz, göz kapağı ve kıvrım yerlerinde daha hafif kremler tercih edilir.

Kortizon içermeyen bağışıklık düzenleyici kremler (kalsinörin inhibitörleri) özellikle yüz ve göz çevresinde, uzun süreli kullanımda iyi bir seçenektir. Sık alevlenen hastalarda, iyileşen bölgelere haftada iki gün krem sürmeye devam edilen koruyucu (proaktif) tedavi yeni alevlenmeleri azaltır.

Şiddetli alevlenmelerde, özellikle çocuklarda ıslak sargı yöntemi önerilebilir: krem ve nemlendirici sürüldükten sonra deri, ılık suyla nemlendirilmiş bir pamuklu katman ve üzerine kuru bir katmanla sarılır. Bu yöntem kaşıntıyı hızla azaltır, ancak hangi kremle ve kaç gün uygulanacağı hekim tarafından belirlenmelidir.

Orta ve ağır egzamada dar bant UVB ışık tedavisi, bağışıklığı baskılayan ağızdan ilaçlar, belirli iltihap sinyallerini hedefleyen biyolojik ilaçlar (enjeksiyonla) ve JAK inhibitörleri (ağızdan) kullanılabilir. Bu tedaviler dermatoloğun takibinde, düzenli kontrol ve gerektiğinde kan tahlilleriyle yürütülür.

Antihistaminikler egzama kaşıntısını tek başına çok az azaltır; uyku yapan türleri kısa süre, geceleri uykuya yardımcı olması için önerilebilir. Antibiyotik yalnızca enfeksiyon belirtisi varsa verilir.

Günlük yaşamda yapabilecekleriniz

  • Tırnakları kısa tutun; küçük çocuklarda geceleri pamuklu eldiven işe yarayabilir.
  • Pamuklu, yumuşak ve bol giysiler seçin; yeni giysileri giymeden önce yıkayın.
  • Parfümsüz deterjan kullanın, yumuşatıcıdan kaçının.
  • Oda sıcaklığını serin, havayı aşırı kuru olmayacak biçimde tutun.
  • Spor sonrası teri hemen yıkayıp nemlendirin; yüzme sonrası klorlu suyu durulayın.
  • Nemlendiriciyi okul çantasında ve iş yerinde de bulundurun.
  • Stresin alevlenmeleri artırdığını fark ediyorsanız bunu hekiminizle konuşun; uyku düzeni tedavinin bir parçasıdır.

El egzaması olanlarda ellerin sık yıkanması ve ıslak işler en önemli tetikleyicidir. Ellerinizi ılık suyla yıkayıp hemen kurulayın ve her yıkamadan sonra el kremi sürün. Bulaşık ve temizlik için içine ince pamuklu eldiven giyilen koruyucu eldivenler kullanın. Kuaförlük, sağlık, temizlik ve gıda gibi mesleklerde el egzaması iş yaşamını etkiliyorsa, iş yerinde alınabilecek önlemleri hekiminizle birlikte değerlendirin.

Bitkisel karışımlar, zeytinyağı ya da evde hazırlanan kremler bariyeri onarmaz; bazıları temas alerjisine yol açabilir. Yoğun kaşıntı ve uykusuzluk çocuğun ve ailenin yaşam kalitesini belirgin biçimde düşürebilir; bu yük tedavi planlanırken dikkate alınmalıdır.

Ne zaman acil başvurmalı?

Egzamalı derinin üzerinde hızla yayılan, içi su dolu ya da zımba deliği gibi küçük, ağrılı yaralar ve buna eşlik eden ateş ve halsizlik varsa aynı gün acil servise başvurun. Bu tablo, uçuk virüsünün egzamalı deride yaygınlaşmasıyla oluşan ve hızlı tedavi gerektiren egzama herpetikum olabilir.

Vücudun büyük bölümünü kaplayan kızarıklık ile birlikte üşüme, titreme ve halsizlik de aynı gün değerlendirilmelidir.

Aşağıdaki durumlarda da birkaç gün içinde hekime görünün:

  • Lekelerde sarı kabuk, irinli sulanma, artan ağrı ve sıcaklık (bakteriyel enfeksiyon)
  • Önerilen tedaviye iki hafta içinde yanıt alınamaması
  • Uyku, okul ya da iş düzenini bozan kaşıntı
  • Bebekte kilo alımında yavaşlama ya da beslenme sorunları
  • Göz çevresinde egzamayla birlikte görme bulanıklığı ya da gözde ağrı

Sık sorulan sorular

Egzama bulaşıcı mı? Hayır. Egzama kişiden kişiye geçmez; ancak üzerine eklenen bakteriyel ya da viral enfeksiyonlar bulaşabilir.

Çocuğum büyüyünce geçer mi? Çocukluk çağı egzamasının önemli bir kısmı okul çağında ya da ergenlikte belirgin biçimde hafifler. Cilt yine de kuruluğa eğilimli kalabilir ve yetişkinlikte el egzaması gibi biçimlerde yeniden ortaya çıkabilir.

Egzaması olan çocuk aşı olabilir mi? Egzama, aşıların yapılmasına engel değildir; çocuğunuz aşı takvimine göre aşılarını olmalıdır. Ciddi besin ya da ilaç alerjisi öyküsü varsa bunu aşı öncesinde hekime bildirin.

Yeni besinlere geçişte nelere dikkat etmeliyim? Bebeklerde ek gıdaya geçişin geciktirilmesi alerjiyi önlemez. Ağır egzaması olan bebeklerde yumurta ve yer fıstığı gibi alerjen besinlerin ne zaman ve nasıl başlanacağını çocuk doktorunuzla planlamak en doğrusudur.

Egzamanın tekrarlayan alevlenmelerle seyrettiği durumlarda düzenli izlem fark yaratır; dermatoloji uzmanları arasında size uygun olanı seçebilirsiniz.

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.

Bu yazıyı paylaşın
Dermatoloji uzmanı mı arıyorsunuz?
Size yakın uzmanları Hekimhane'de bulun, profillerini inceleyin.
Uzmanları Gör

Diğer Yazılar

Cilt Sağlığı
Cilt Lekeleri: Melazma, Güneş Lekesi ve Sivilce Lekesi Hakkında Doğrular
Limonla leke açılır mı, lazer her lekeyi siler mi? Melazma, güneş lekesi ve sivilce sonras…
Cilt Sağlığı
Cilt Hastalıkları: Sık Görülen Döküntüler ve Dermatoloğa Ne Zaman Gidilir
Egzama mı, sedef mi, mantar mı? Birbirine benzeyen sık cilt hastalıklarının ayırt edici öz…
Cilt Sağlığı
Ben Kontrolü ve Cilt Kanseri: ABCDE Kuralı, Değişen Ben ve Ben Aldırma
Hangi ben izlenir, hangisi hemen gösterilir? ABCDE kuralı, evde ben kontrolü, dermatoskopi…