Limonla leke açılır mı, lazer her lekeyi siler mi? Melazma, güneş lekesi ve sivilce sonrası lekeler hakkında yaygın yanlışlar, işe yarayan tedaviler ve korunma.
Ciltte kahverengi leke denince çoğu kişinin aklına tek bir sorun gelir, oysa altında farklı mekanizmalar yatar. Melazma (gebelik maskesi) yanaklarda, alında, üst dudakta ve çenede iki yanlı, haritayı andıran kahverengi alanlardır; güneş, hormonlar ve görünür ışık tetikler, kadınlarda çok daha sıktır. Güneş lekesi (solar lentigo) yıllar içinde güneş gören yüz, el üstü ve omuzlarda çıkan, sınırları belirgin düz kahverengi lekelerdir. İltihap sonrası hiperpigmentasyon ise sivilce, egzama, yanık ya da sürtünme gibi bir iltihabın ardından kalan koyu izdir; esmer tende daha belirgin ve daha kalıcı olur.
Tedavinin başarısı büyük ölçüde doğru tanıya bağlıdır. Aşağıda en sık duyulan yanlışları ve bugün bilinen doğruları bulacaksınız.
Yanlış: "Limon, karbonat ya da diş macunu lekeyi açar"
Doğrusu: Bu karışımlar cildi tahriş eder ve tahriş, özellikle esmer tende yeni leke üretir. Limon suyu sürülen deri güneşe çıktığında fitofotodermatit denen, yanığa benzer bir tepki ve ardından aylarca kalabilen koyu lekeler oluşabilir. Evde hazırlanan "beyazlatıcı" karışımlar, leke tedavisinin en sık başarısızlık nedenlerinden biridir.
Yanlış: "Güneş koruyucu yalnızca yazın ve plajda gerekir"
Doğrusu: Lekeyi tetikleyen ultraviyole A ışınları bulutlardan ve cam pencereden geçer; mevsime göre şiddeti değişse de yıl boyu cilde ulaşır. Melazmada görünür ışık da lekeyi koyulaştırabilir. Bu yüzden melazması olanlar için en uygun seçenek, geniş spektrumlu, en az SPF 30 olan ve demir oksit içerdiği için hafif renkli (tinted) koruyuculardır. Koruyucu sabah yeterli miktarda sürülmeli, güneşte kalınacaksa iki saatte bir yenilenmelidir. Şapka ve gölge bu korumayı tamamlar.
Yanlış: "Melazma bir kez tedavi edilince bir daha çıkmaz"
Doğrusu: Melazma kronik ve tekrarlama eğilimi olan bir durumdur. Tedaviyle belirgin açılma sağlanabilir, ama güneş koruması bırakıldığında ya da hormonal tetikleyiciler sürdüğünde leke çoğu zaman geri gelir. Bu nedenle tedavi iki aşamalı düşünülür: önce lekeyi açan bir dönem, ardından daha hafif ürünlerle sürdürülen bir bakım dönemi. Gebelikte ortaya çıkan melazma doğumdan sonraki aylarda kendiliğinden açılabilir. Doğum kontrol hapı gibi hormon içeren ilaç kullanan ve melazması belirginleşen kadınlar, ilacı kendi başına bırakmak yerine seçenekleri kadın doğum uzmanıyla konuşmalıdır.
Yanlış: "Lazer her lekeyi kalıcı olarak siler"
Doğrusu: Lazer ve yoğun atımlı ışık (IPL), sınırları belirgin güneş lekelerinde çoğu zaman bir-iki seansta iyi sonuç verir. Melazmada ise durum farklıdır: ısı üreten işlemler pigment hücrelerini uyarıp lekeyi koyulaştırabilir, sonuç kısa sürede geri dönebilir. Melazmada temel tedavi kremler ve güneş korumasıdır; kimyasal peeling ya da düşük enerjili lazerler ancak deneyimli bir dermatoloğun seçtiği hastalarda destek olarak kullanılır. Esmer tende her türlü işlemin iltihap sonrası leke bırakma riski daha yüksektir.
Yanlış: "İnternetten alınan güçlü beyazlatıcı krem en hızlı çözümdür"
Doğrusu: Kayıt dışı satılan bazı beyazlatıcı kremlerde etiketinde yazmayan kortizon ya da cıva bulunabilir. Bunlar ilk haftalarda cildi açar gibi görünür, ardından ciltte incelme, damarlanma, sivilce ve tedavisi güç kalıcı renk değişiklikleri bırakabilir. Etkili leke açıcı kremler de vardır, ancak bazılarının uzun süre kontrolsüz kullanımı tam tersine kalıcı koyu-mavimsi lekelere yol açabilir. Leke açıcılar, A vitamini türevi (retinoid) kremler ve kısa süreli kombinasyon tedavileri hekim önerisiyle, belirli bir süre ve takip altında kullanılmalıdır. Bazı dirençli melazma vakalarında dermatolog ağızdan alınan ilaç seçeneklerini de değerlendirebilir; bunlar pıhtılaşma riski gibi durumlar sorgulandıktan sonra verilir.
Yanlış: "Bronzlaşınca lekeler kaybolur, ten eşitlenir"
Doğrusu: Bronzlaşma lekeleri kapatmaz; çevre deri koyulaşırken lekenin kendisi daha da koyulaşır ve fark yaz sonunda daha belirgin hale gelir. Melazma, birkaç saatlik korunmasız güneşle aylarca süren tedavinin kazanımını geri alabilir. Solaryum da aynı biçimde lekeyi artırır ve cilt kanseri riskini yükseltir. Lekeye eğilimi olan biri için hedef bronzlaşmak değil, güneşe çıkışı korumalı yapmaktır.
Yanlış: "Sivilce lekesi ile sivilce izi aynı şeydir"
Doğrusu: Sivilce iyileştikten sonra kalan düz, kahverengi ya da kırmızımsı alan genellikle iltihap sonrası lekedir; deri dokusu bozulmamıştır ve aylar içinde kendiliğinden açılır. Leke açıcı kremler ve güneş koruması bu süreyi kısaltır. Çukur ya da kabarık izler ise kalıcı doku değişikliğidir ve kremlerle düzelmez; lazer, iğneleme ve benzeri işlemler gerekir. En önemli adım yeni lekeleri önlemektir: sivilceyi sıkmamak ve aktif akneyi erken tedavi etmek. Ayrıntılar için akne yazımıza bakabilirsiniz.
Yanlış: "Her leke kozmetik bir sorundur"
Doğrusu: Lekelerin çoğu zararsızdır, ama bazıları dikkat ister. Yaşlı bir kişinin yüzünde yavaş yavaş genişleyen, renkleri düzensiz, sınırları bulanık bir kahverengi leke, lentigo maligna denen erken bir melanom türü olabilir. Çocuklukta çok sayıda sütlü kahve rengi leke bazı genetik durumların ipucu olabilir. Bu tür lekeler, kozmetik işlemden önce mutlaka bir dermatoloğa gösterilmelidir. Ben ve şüpheli lekelerle ilgili ayrıntılar ben kontrolü yazımızda yer alıyor.
Açık renkli lekeler için de benzer bir dikkat gerekir; her beyaz leke vitiligo değildir. Bu lekeler farklı nedenlerle ortaya çıkar: hafif kepeklenen, yazın belirginleşen lekeler çoğu zaman yüzeysel bir mantar enfeksiyonudur (pitriyazis versikolor); çocukların yanaklarında görülen soluk, hafif pullu lekeler genellikle kuru cilde bağlıdır. İltihap sonrası renk açılması da olabilir. Bu lekelerin tedavisi tamamen farklı olduğundan ayırımı hekim yapmalıdır.
Her gün yapabilecekleriniz
- Sabahları yüz, boyun ve el üstüne yeterli miktarda güneş koruyucu sürün; yüz için yaklaşık iki parmak boyu ürün gerekir.
- Cildi kazıyan peeling süngerleri, sert fırçalar ve alkol oranı yüksek tonikleri bırakın; tahriş leke demektir.
- Yeni bir ürünü önce küçük bir alanda birkaç gün deneyin.
- Sivilce, sinek ısırığı ya da kabukları kurcalamayın.
- Ağda, lazer epilasyon ya da peeling sonrası günlerde güneşten özellikle korunun.
Ne zaman dermatoloğa gitmeli?
- Lekeniz büyüyor, rengi ya da sınırı değişiyor, kaşınıyor ya da kanıyorsa
- Lekenin ne olduğundan emin değilseniz ve bir işlem ya da güçlü krem düşünüyorsanız
- Düzenli güneş korumasına rağmen melazma birkaç ay içinde açılmıyorsa
- Kullandığınız bir krem sonrası kızarıklık, incelme ya da yeni lekeler çıktıysa
- Gebelikte ya da emzirirken leke tedavisi düşünüyorsanız; bu dönemde bazı kremler kullanılmaz
Leke tedavisinde sabır gerekir: kremlerin etkisi genellikle 8–12 haftada belirginleşir. Bu süre boyunca güneş korumasını aksatmamak, ürünlerden daha fazla fark yaratır.
Muayenede dermatolog lekeye gözle ve dermatoskopla bakar; gerektiğinde Wood lambası denen ultraviyole ışıkla lekenin derinliğini değerlendirir. Lekenizin türünü öğrenmek ve size uygun planı yapmak için bir dermatoloji uzmanıyla görüşebilirsiniz.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.