Egzama mı, sedef mi, mantar mı? Birbirine benzeyen sık cilt hastalıklarının ayırt edici özellikleri, hangisinde neyin işe yaradığı ve acil başvuru gerektiren döküntüler.
Dermatoloji polikliniklerine başvuranların büyük kısmı bir avuç hastalıkla gelir: akne, egzama, sedef, ürtiker, mantar ve viral enfeksiyonlar. Bu hastalıkların çoğu birbirine benzer görünür; kaşıntılı kırmızı bir leke egzama da olabilir, mantar da. Ayrım önemlidir, çünkü birinde işe yarayan krem ötekini kötüleştirebilir. Aşağıda en sık karıştırılan hastalıkları gruplar halinde yan yana bulacaksınız.
Kaşıntılı, pullu kırmızı lekeler: egzama, temas dermatiti, sedef ya da mantar
- Egzama (atopik dermatit): Kuru ciltte yoğun kaşıntıyla başlar. Bebeklerde yanaklarda, büyük çocuk ve yetişkinlerde dirsek içi, diz arkası, boyun ve ellerde görülür. Sınırları belirsizdir, kaşındıkça deri kalınlaşır. Kişide ya da ailesinde alerjik nezle ve astım sık rastlanır.
- Sedef (psoriazis): Sınırları keskin, üzeri gümüş beyazı kalın kabuklu plaklardır. En çok dirsek dışı, diz önü, saçlı deri ve bel bölgesinde çıkar. Kaşıntı olabilir ama egzamadaki kadar baskın değildir. Tırnaklarda nokta şeklinde çukurlar ve eklem ağrısı eşlik edebilir.
- Temas dermatiti (kontakt egzama): Derinin dokunduğu bir maddeye tepkisidir. Lekenin sınırı çoğu zaman o maddenin değdiği alanı izler: saat kayışı ya da kemer tokası altında nikel alerjisi, ellerde deterjan ve eldiven, yüzde kozmetik ürünler, kulak memesinde küpe. Neden ortadan kalkınca düzelir, temas sürdükçe tekrarlar.
- Mantar enfeksiyonu (tinea): Kenarı daha kırmızı ve pullu, ortası açılmaya yüz tutmuş halka biçimli lekelerdir; yavaş yavaş dışa doğru büyür. Kasık, ayak parmak araları, gövde ve tırnaklar sık tutulur. Evcil hayvanla temas ya da ortak havlu kullanımından sonra çıkabilir.
Hangisi kime: Egzamada temel tedavi düzenli nemlendirme ve hekimin önerdiği güçte kortizonlu kremlerdir. Sedefte tedavi yaygınlığa göre kremden ışık tedavisine ve sistemik ilaçlara kadar uzanır. Mantarda ise mantar ilacı gerekir; burada kortizonlu krem sürmek kaşıntıyı geçici olarak azaltırken mantarın yayılmasına ve görünümünün değişmesine yol açar. Bu yüzden tanısı net olmayan bir lekeye eldeki kortizonlu kremi sürmek yerine önce muayene olmak en doğrusudur. Temas dermatitinden şüphelenildiğinde sırta küçük bantlarla yaygın alerjenlerin yapıştırıldığı ve iki-üç gün sonra okunan yama testi yapılabilir. Gerektiğinde dermatolog lekeden kazıntı alarak mikroskopta mantar arar; işlem ağrısızdır ve birkaç dakika sürer.
Yüzde kızarıklık ve sivilce: akne, rozasea ya da seboreik dermatit
- Akne (sivilce): Siyah ve beyaz noktalarla (komedon) birlikte kırmızı sivilceler ve irinli kabarıklıklar. Ergenlikte başlar, yetişkin kadınlarda çene hattında sürebilir.
- Rozasea (gül hastalığı): Genellikle 30 yaşından sonra; yanak ve burunda kalıcı kızarıklık, ince damarlar, sıcakta ve baharatlı yemekte artan yüz kızarması. Sivilceye benzer kabarıklıklar olur ama siyah nokta görülmez. Gözde yanma ve kuruluk eşlik edebilir.
- Seboreik dermatit: Kaş arası, burun kenarları, kulak arkası ve saçlı deride yağlı, sarımsı kepeklenme ve hafif kızarıklık. Kışın ve stresli dönemlerde alevlenir.
Hangisi kime: Akneye yönelik bazı kremler rozasea derisini tahriş edebilir; rozaseada tetikleyicilerden kaçınma ve hastalığa özgü krem ya da ilaçlar kullanılır. Seboreik dermatitte mantar karşıtı şampuan ve kremler ön plandadır. Sivilce için ayrıntılı bilgi akne yazımızda yer alıyor.
Kabaran, gelip giden lekeler: ürtiker mi, böcek ısırığı mı?
- Ürtiker (kurdeşen): Isırgan otu dokunmuş gibi kabaran, kaşıntılı, soluk ortalı kırmızı kabarıklıklar. Tek tek lekeler genellikle 24 saat içinde iz bırakmadan kaybolur, başka yerde yenisi çıkar. Altı haftadan kısa sürene akut, uzun sürene kronik ürtiker denir. Akut ürtikerde enfeksiyon, ilaç ya da besin tetikleyici olabilir; kronik ürtikerde çoğu zaman belirli bir dış neden bulunamaz.
- Böcek ısırığı: Ortasında bir delik ya da nokta bulunan, birkaç gün süren, açıkta kalan bölgelerde gruplanmış kabarıklıklar.
Hangisi kime: Ürtikerde ilk basamak uyku yapmayan antihistaminiklerdir; kronik ürtikerde dermatolog ya da alerji uzmanı tedaviyi basamak basamak düzenler. Kurdeşenle birlikte dudak, dil ya da boğazda şişlik, nefes darlığı veya baygınlık hissi varsa bu bir anafilaksi belirtisi olabilir ve 112 aranmalıdır. Alerji testleri ve aşı tedavisi için alerji yazımıza bakabilirsiniz.
İçi su dolu kabarcıklar: uçuk, zona ve su çiçeği
- Uçuk (herpes simpleks): Dudak kenarında karıncalanmanın ardından çıkan küçük, kümelenmiş kabarcıklar; yaklaşık bir haftada kabuklanarak geçer, aynı yerde tekrarlar.
- Zona (herpes zoster): Su çiçeği virüsünün yıllar sonra yeniden canlanmasıdır. Gövdenin ya da yüzün yalnızca bir yarısında, bir şerit boyunca önce yanma ve ağrı, birkaç gün sonra kabarcıklar çıkar. İleri yaşta ve bağışıklığı zayıf kişilerde daha sıktır. Tedaviye ilk üç gün içinde başlamak iyileşmeyi hızlandırır ve ağrıyı azaltmaya yardımcı olur; 50 yaş üstü için koruyucu aşı seçeneğini hekiminizle konuşabilirsiniz.
- Su çiçeği: Çoğunlukla çocuklarda, ateşle birlikte tüm vücuda yayılan, farklı evrelerde (kırmızı nokta, kabarcık, kabuk) bir arada görülen döküntü.
Hangisi kime: Uçukta sık tekrar varsa baskılayıcı tedavi düşünülebilir. Zona, özellikle göz çevresinde ise aynı gün hekime görünmeyi gerektirir.
Kabarıklık ve sertlikler: siğil, nasır ve ben
Siğil virüse bağlıdır, yüzeyi pürüzlüdür ve üzerinde küçük siyah noktalar görülür; ayak tabanında olanlar yürürken batar. Nasır ise basınca bağlı sertleşmedir, virüs taşımaz. Siğiller dondurma (kriyoterapi), yakma ya da hekimin önerdiği solüsyonlarla tedavi edilir; çocuklarda bir kısmı kendiliğinden kaybolur. Genital bölgedeki siğiller ayrı bir değerlendirme gerektirir; ayrıntılar genital siğil yazımızda. Şekli değişen, renkleri karışan bir ben ise hiçbir zaman siğil sanılıp evde koparılmamalıdır.
Bulaşıcı olanlar: uyuz ve impetigo
- Uyuz (skabiyez): Özellikle geceleri artan yoğun kaşıntı; parmak araları, bilek, koltuk altı, bel çevresinde küçük kabarıklıklar. Aynı evde birden fazla kişinin kaşınması önemli bir ipucudur. Tedavi tüm ev halkına aynı anda uygulanır; çamaşırlar sıcak yıkanır.
- İmpetigo: Çoğunlukla çocuklarda burun ve ağız çevresinde bal rengi kabuklarla seyreden bakteriyel enfeksiyon. Antibiyotikli krem ya da ilaçla tedavi edilir; kabuklar kapanana kadar havlu ve oyuncak paylaşımı kısıtlanır.
Hangisinde nereye başvurmalı?
- Aile hekimi: Hafif ve yeni çıkan döküntüler, basit siğil, uçuk, hafif sivilce için ilk adım olabilir.
- Dermatoloji: İki-üç haftada düzelmeyen, tekrarlayan, yayılan ya da uykuyu bozan kaşıntılı döküntüler; sedef, orta-ağır akne, kronik ürtiker, saç ve tırnak hastalıkları, değişen benler.
- Acil servis ya da 112: Aşağıdaki durumlar.
Ateşle birlikte hızla yayılan döküntü, ağız, göz ya da genital bölgede yaralar, derinin büyük alanlarda su toplayıp soyulması, bastırınca solmayan mor-kırmızı noktalar, hızla genişleyen sıcak ve ağrılı kızarıklık ya da yeni başlanan bir ilaçtan sonra ortaya çıkan yaygın döküntü acil değerlendirme gerektirir.
Muayeneden önce hazırlık
- Döküntünün ne zaman ve nerede başladığını, nasıl değiştiğini not edin; gelip giden lekelerin fotoğrafını çekin.
- Son haftalarda başladığınız ilaçları, kremleri ve kozmetik ürünleri listeleyin.
- Muayeneden önceki günlerde, hekiminiz aksini söylemedikçe lekeye yeni bir krem sürmeyin; görünümü değiştirebilir.
- Evde benzer şikâyeti olan biri varsa belirtin.
Kaşıntılı ve inatçı döküntülerde, tekrarlayan sivilce ya da değişen benlerde bölgenizdeki dermatoloji uzmanlarına göz atabilirsiniz.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.