Alerjinin vücutta nasıl geliştiği, deri ve kan testlerinin gerçekte ne söylediği, alerji aşısının kimlere uygun olduğu ve anafilakside adrenalin kalemiyle doğru ilk yardım.
Baharla birlikte başlayan hapşırık nöbetleri, kedi sevdikten sonra kaşınan gözler, fındık yedikten dakikalar sonra kabaran dudaklar: bunların hepsinin arkasında aynı mekanizma vardır. Bağışıklık sistemi, aslında zararsız olan bir maddeye karşı gereğinden güçlü bir savunma başlatır. Aşağıda hastaların alerji polikliniğinde en sık sorduğu soruları, bugün geçerli tanı ve tedavi yaklaşımıyla yanıtladık.
Alerji vücutta nasıl gelişir?
Alerjiye yatkın bir kişi polen, ev tozu akarı, hayvan kepeği ya da bir besin proteiniyle karşılaştığında bağışıklık sistemi bu maddeye özgü IgE adlı antikorlar üretebilir. Bu aşamaya duyarlılaşma denir ve çoğu zaman belirti vermez. Antikorlar deride, burunda, bronşlarda ve bağırsakta bulunan mast hücrelerinin yüzeyine yerleşir. Aynı madde yeniden geldiğinde bu hücreler histamin başta olmak üzere çeşitli maddeler salgılar; kaşıntı, şişlik, burun akıntısı, hapşırık ve bronş daralması bu maddelerin etkisidir.
Alerjiye yatkınlık ailelerde sık görülür. Ancak anne ya da babadaki alerjinin türü, çocukta hangi alerjinin ortaya çıkacağını belirlemez.
En sık hangi alerjik hastalıklar görülür?
- Alerjik rinit (saman nezlesi): Hapşırık, sulu burun akıntısı, tıkanıklık, burunda ve damakta kaşıntı. Gözlerde sulanma ve kaşıntı (alerjik konjonktivit) sıklıkla eşlik eder.
- Alerjik astım: Öksürük, hırıltı, göğüste sıkışma ve nefes darlığı. Ayrıntıları alerjik astım yazımızda bulabilirsiniz.
- Besin alerjisi: Çocuklarda en çok inek sütü, yumurta, yer fıstığı ve ağaç yemişleri (fındık, ceviz, kaju gibi); yetişkinlerde kabuklu deniz ürünleri, balık ve kuruyemişler.
- Ürtiker (kurdeşen) ve anjiyoödem: Kabarık, kaşıntılı plaklar; dudak ve göz kapaklarında şişlik. Altı haftadan uzun süren kurdeşen çoğu zaman alerjik değildir ve farklı biçimde değerlendirilir.
- İlaç aşırı duyarlılığı: En sık antibiyotikler (özellikle penisilin grubu) ve ağrı kesici-ateş düşürücü ilaçlarla görülür.
- Arı sokması alerjisi: Sokulan yerin çok ötesine yayılan reaksiyonlar.
- Cilt alerjileri: Atopik egzama ve nikel, parfüm, kauçuk gibi maddelere bağlı temas egzaması.
Alerji mi, soğuk algınlığı mı?
Soğuk algınlığı genellikle 7–10 gün içinde geçer; boğaz ağrısı, halsizlik ve bazen ateşle seyreder. Alerjik rinitte ateş olmaz, kaşıntı ön plandadır ve burun akıntısı berrak, suludur. Sabahları art arda hapşırma tipiktir. Belirtiler alerjenle karşılaşıldığı sürece haftalarca sürer; her yıl aynı mevsimde ya da tozlu oda, hayvanlı ev gibi belirli ortamlarda tekrarlar.
Alerji için hangi hekime gidilir?
Erişkinlerde immünoloji ve alerji hastalıkları uzmanı, çocuklarda çocuk alerji uzmanı ana başvuru adresidir. Astımda göğüs hastalıkları, kronik burun sorunlarında kulak burun boğaz, cilt döküntülerinde dermatoloji uzmanı da sürece katılabilir.
Muayeneye giderken belirtilerin ne zaman, nerede ve neyle başladığını not edin. Reaksiyon anında çekilmiş fotoğraflar (kurdeşen, şişlik) ve kullandığınız ilaçların listesi tanıyı hızlandırır.
Alerji testleri nasıl yapılır, sonuç ne anlatır?
- Deri prik testi: Ön kola damlatılan alerjen özütleri, ince bir uçla derinin yüzeyine değdirilir; 15–20 dakika sonra oluşan kabarıklık ölçülür. Hızlı, az ağrılı ve güvenilir bir yöntemdir.
- Spesifik IgE kan testi: Yaygın egzama, kesilemeyen bir ilaç ya da çok hassas cilt nedeniyle deri testi yapılamadığında tercih edilir.
- Yama (patch) testi: Temas egzamasında kullanılır. Test maddeleri sırta yapıştırılır ve iki ila dört gün içinde okunur.
- Provokasyon (yükleme) testi: Şüpheli besin ya da ilaç, hekim gözetiminde ve acil müdahale imkânı olan bir ortamda, artan miktarlarda verilir. Besin ve ilaç alerjisinde tanının en kesin yoludur.
Antihistaminikler deri testinin sonucunu baskılar; testten kaç gün önce kesmeniz gerektiğini hekiminize sorun.
Önemli ayrıntı: Testte pozitiflik, o maddeye duyarlılaşmayı gösterir; tek başına alerji olduğunu kanıtlamaz. Sonuç mutlaka belirtilerle birlikte yorumlanır. Bu yüzden belirti olmadan yaptırılan geniş besin panelleri gereksiz perhizlere yol açabilir. "Besin intoleransı testi" adıyla sunulan IgG testlerinin alerji tanısında yeri yoktur.
Alerji nasıl tedavi edilir?
İlk adım, tetikleyiciden mümkün olduğunca uzak durmaktır. Bunun yanında belirtilere göre şu ilaç grupları kullanılır:
- Uyku yapma etkisi az olan yeni kuşak antihistaminikler (tablet, şurup, göz damlası, burun spreyi)
- Burun içine uygulanan kortikosteroid spreyleri: alerjik rinitte en etkili ilaç grubudur, düzenli kullanıldığında birkaç gün içinde etki gösterir
- Seçilmiş hastalarda lökotrien reseptör antagonistleri
- Ağır astım ya da kronik ürtiker gibi tablolarda biyolojik ilaçlar
Eczaneden alınan burun açıcı (dekonjestan) spreyler birkaç günden uzun kullanıldığında tıkanıklığı kalıcı hale getirebilir; bu spreyleri hekim önerisi dışında sürekli kullanmayın.
Alerji aşısı (immünoterapi) kimlere uygulanır?
Alerjen immünoterapisinde, kişinin alerjik olduğu madde düzenli ve kontrollü dozlarla verilerek bağışıklık sisteminin bu maddeye alışması amaçlanır. Belirtileri yalnızca baskılayan ilaçlardan farklı olarak hastalığın seyrini değiştirebilen bir tedavidir.
- Kimlere: Testlerle ve belirtilerle doğrulanmış polen, ev tozu akarı ya da bazı hayvan alerjisi olup ilaçlarla yeterince düzelmeyenler; arı sokmasında tüm vücuda yayılan reaksiyon geçirenler. Arı alerjisinde aşı tedavisi, yeni bir ağır reaksiyon riskini belirgin biçimde azaltır.
- Nasıl: Deri altına iğneyle ya da dilaltı tablet veya damla şeklinde. Tedavi genellikle 3–5 yıl sürer; yarar çoğu zaman ilk yıl içinde hissedilmeye başlar.
- Güvenlik: İğne uygulamasından sonra en az 30 dakika sağlık kuruluşunda beklenir, çünkü nadiren ciddi reaksiyon gelişebilir. Astımı kontrol altında olmayanlarda uygulanmaz; gebelik sırasında yeni tedaviye başlanmaz.
Besin alerjisinde ağızdan immünoterapi, yalnızca deneyimli merkezlerde ve seçilmiş hastalarda uygulanan bir yöntemdir; evde kendi başınıza denenmemelidir.
Anafilaksi nedir, nasıl anlaşılır?
Anafilaksi, birden fazla organ sistemini tutan, hızla gelişen ve hayatı tehdit edebilen ağır alerjik reaksiyondur. Genellikle tetikleyiciden dakikalar sonra, en geç birkaç saat içinde başlar. En sık nedenleri besinler, ilaçlar ve arı sokmasıdır. Şu belirtiler, özellikle bir arada görülüyor ya da hızla ilerliyorsa anafilaksiyi düşündürür:
- Yaygın kurdeşen, kızarıklık, dudak, dil ya da yüzde şişlik
- Boğazda sıkışma, yutma güçlüğü, ses kısıklığı, hırıltı, nefes darlığı, durmayan öksürük
- Baş dönmesi, bayılacak gibi olma, solukluk, bilinç bulanıklığı
- Kusma ve şiddetli karın ağrısı
Deri belirtisi hiç olmadan da anafilaksi gelişebilir.
Anafilakside ne yapılmalı?
1. adım: Adrenalin oto-enjektörü varsa beklemeden uyluğun dış yan yüzüne, gerekirse giysinin üzerinden uygulayın.
2. adım: 112'yi arayın ve anafilaksi olduğunu söyleyin.
3. adım: Kişiyi sırtüstü yatırıp bacaklarını kaldırın. Nefes darlığı varsa oturur halde tutun; bilinci kapalı ama nefes alıyorsa yan yatırın. Ayağa kaldırmayın, yürütmeyin: ani dikleşme tansiyonu tehlikeli biçimde düşürebilir.
4. adım: İlk dozdan 5–15 dakika sonra düzelme yoksa ya da belirtiler kötüleşiyorsa ve ikinci kalem varsa ikinci dozu uygulayın.
Antihistaminik tablet ya da kortizon, adrenalinin yerini tutmaz. Belirtiler düzelse bile hastaneye gidilmeli ve birkaç saat gözlem altında kalınmalıdır; reaksiyon saatler sonra yeniden alevlenebilir.
Adrenalin kalemi kimlerde bulunmalı?
Anafilaksi geçirmiş herkes, hem besin alerjisi hem astımı olanlar, arı sokmasında yaygın reaksiyon geçirenler ve çok küçük miktarda besinle bile reaksiyon verenler adrenalin oto-enjektörü taşımalıdır. Hekimler genellikle iki kalem önerir. Son kullanma tarihini takip edin, kalemi sıcak araç içinde bırakmayın; ailenize, okula ve iş arkadaşlarınıza kullanımını gösterin. Her kullanımdan sonra yenisini temin edin. Yanınızda reaksiyonunuzu ve yapılacakları özetleyen yazılı bir acil eylem planı bulundurun.
Alerji önlenebilir mi?
Bilinen alerjinin tetikleyicilerinden uzak durmak belirtileri azaltır. Polen mevsiminde pencereleri kapalı tutmak, dışarıdan gelince duş alıp kıyafet değiştirmek; akar alerjisinde yatak ve yastıklarda akar geçirmez kılıf kullanmak ve nevresimleri sıcak suyla yıkamak işe yarar. Bu önlemlerin tek başına etkisi sınırlıdır; ilaç ve gerekirse immünoterapiyle birlikte düşünülmelidir.
Bebeklerde yer fıstığı ve yumurta gibi besinlerin ek gıdaya geçişle birlikte ertelenmeden ve yaşa uygun güvenli biçimde (fıstık bütün değil ezme kıvamında, yumurta iyi pişmiş olarak) tanıtılması, bu besinlere alerji gelişme riskini azaltır. Ağır egzaması ya da bilinen bir besin alerjisi olan bebeklerde zamanlamayı çocuk hekiminizle birlikte planlayın; bu bebeklerde daha erken başlanması önerilebilir. Gebelikte ve emzirirken alerjen besinlerden kaçınmanın bebeği koruduğu gösterilmemiştir.
Belirtileriniz günlük yaşamınızı kısıtlıyor, ilaçlarla yeterince düzelmiyor ya da bir kez bile ağır reaksiyon geçirdiyseniz bir alerji hastalıkları uzmanıyla görüşmek, tetikleyiciyi netleştirmenin ve size uygun tedavi planını çıkarmanın en doğru yoludur.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.