Dışkıda kan, bağırsak alışkanlığında değişiklik ya da olumlu çıkan tarama testi: kolonoskopiden patoloji sonucuna, ameliyattan izleme kadar kolon kanserinde hasta yolculuğu.
Kalın bağırsak kanserinin büyük kısmı, bağırsak iç yüzeyinde yıllar içinde büyüyen küçük, iyi huylu çıkıntılardan (polip) gelişir. Bir polipin kansere dönüşmesi çoğu zaman on yıla yakın sürer. Bu uzun süre, kolon kanserini en iyi önlenebilen kanserlerden biri yapar: polip kolonoskopide bulunup çıkarıldığında kanser hiç gelişmeyebilir. Kanser oluştuktan sonra da erken evrede yakalandığında hastaların büyük çoğunluğu tedaviyle iyileşir. Aşağıda, ilk belirtiden tedavi sonrası kontrollere kadar bu sürecin nasıl ilerlediğini adım adım bulacaksınız.
Başlangıç: bir belirti ya da bir tarama sonucu
Yolculuk genellikle iki farklı noktadan başlar. Birincisi, kişinin fark ettiği bir değişikliktir:
- Dışkıda kan görülmesi ya da dışkının siyah, katran gibi olması
- Bağırsak alışkanlığında birkaç haftadan uzun süren değişiklik: yeni başlayan kabızlık, ishal ya da ikisinin dönüşümlü olması
- Tuvaletten sonra bağırsağın tam boşalmadığı hissi, makatta sürekli dışkılama isteği
- Nedeni açıklanamayan demir eksikliği kansızlığı, özellikle erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda
- Geçmeyen karın ağrısı, şişkinlik, istemeden kilo kaybı
Makattan gelen kanın en sık nedeni hemoroid (basur) ve makat çatlağıdır. Ancak 40 yaşın üzerinde, daha önce olmayan bir kanama ya da kanamaya eşlik eden bağırsak alışkanlığı değişikliği "basurdur" diye geçiştirilmemeli, mutlaka değerlendirilmelidir.
İkinci başlangıç noktası, hiçbir yakınma yokken yapılan taramadır. Türkiye'de ulusal kolorektal kanser tarama programı, 50–70 yaş arasındaki kadın ve erkeklere iki yılda bir gaitada gizli kan testi, on yılda bir de kolonoskopi önerir. Gizli kan testi, aile hekimliklerinde ve Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezlerinde (KETEM) yapılabilir; gözle görülmeyen kanı arar. Test olumlu çıktığında bu kanser olduğunuz anlamına gelmez; kanın kaynağı çoğu zaman bir polip ya da hemoroiddir. Ancak nedenin bulunması için kolonoskopi yapılması gerekir ve bu adımın ertelenmemesi önemlidir.
Kolon kanseri riski 50 yaşından sonra belirgin biçimde artar. Bununla birlikte son yıllarda genç erişkinlerde de görülme sıklığının arttığı bildirildiği için bazı uluslararası kılavuzlar taramayı 45 yaşında başlatmaktadır. Yaşınız taramanın başlangıç sınırının altında olsa bile belirtileriniz varsa tarama yaşını beklemeden hekime başvurun.
Bazı kişilerde tarama daha erken başlar ve daha sık yapılır:
- Anne, baba, kardeş ya da çocuğunda kolon kanseri olanlarda genellikle 40 yaşında ya da ailedeki en erken tanı yaşından on yıl önce
- Lynch sendromu veya ailesel adenomatöz polipozis gibi kalıtsal sendromu olanlarda çok daha genç yaşta
- Uzun süredir yaygın ülseratif kolit ya da kalın bağırsağı tutan Crohn hastalığı olanlarda; bu hastalıklar hakkında bilgi için bağırsak hastalıkları yazısına bakabilirsiniz
Başvuru ve ilk muayene
Yakınmanız varsa ilk başvurunuz aile hekiminize, bir gastroenteroloji uzmanına ya da genel cerraha olabilir. Hekim yakınmanın ne zamandır sürdüğünü, ailenizde bağırsak kanseri ya da polip olup olmadığını, kullandığınız ilaçları sorar. Karın muayenesinin yanında parmakla makat muayenesi (rektal tuşe) yapılır; birkaç saniye süren bu muayene, makata yakın kitleleri ve kanamanın kaynağını gösterebilir. Kan sayımı ve demir değerleri genellikle ilk istenen tahlillerdir.
Kolonoskopi
Kolonoskopi, ucunda kamera bulunan ince ve esnek bir tüple kalın bağırsağın tamamının içeriden incelenmesidir. Hem tanı hem tedavi aracıdır: görülen polipler aynı işlem sırasında çıkarılabilir, şüpheli alanlardan biyopsi alınabilir.
- Hazırlık: İşlemden bir-iki gün önce posalı yiyecekler kısıtlanır, bir gün önce ve işlem sabahı bağırsak temizleyici solüsyon içilir. Bağırsağın iyi temizlenmesi, küçük poliplerin gözden kaçmaması için en önemli koşuldur.
- İlaçlar: Kan sulandırıcı, şeker ve demir ilaçları kullanıyorsanız ne zaman ara vereceğinizi önceden hekiminizle konuşun; kendi kendinize kesmeyin.
- İşlem: Genellikle damardan verilen sedasyonla uyku hali sağlanır ve işlem çoğu zaman yarım saat civarında sürer. Aynı gün evinize dönersiniz, ancak o gün araç kullanmamanız gerekir.
- Riskler: Kanama ve bağırsak delinmesi gibi komplikasyonlar seyrektir; daha çok büyük poliplerin çıkarıldığı işlemlerde görülür.
Kolonoskopi yapılamayan ya da tamamlanamayan durumlarda bilgisayarlı tomografiyle yapılan sanal kolonoskopi (BT kolonografi) bir seçenek olabilir; ancak bu yöntemle polip görülürse çıkarılması için yine kolonoskopi gerekir.
Kolonoskopi sonunda hekim size ne gördüğünü genellikle hemen anlatır. Polip çıkarıldıysa ya da biyopsi alındıysa kesin sonuç patoloji raporuyla, çoğunlukla bir hafta ile on gün içinde belli olur. Çıkarılan poliplerin bir kısmı kanser riski taşımayan türdendir; adenom adı verilen ve kansere dönüşme eğilimi olan polipler ise sayısına, boyutuna ve hücre özelliklerine göre bir sonraki kolonoskopinin ne zaman yapılacağını belirler. Bu aralık üç ile on yıl arasında değişebilir; raporunuzdaki öneriyi not edin.
Patoloji sonucu ve evreleme
Biyopsi kanseri doğrularsa, hastalığın yaygınlığını belirlemek için ek tetkikler yapılır:
- Karın ve göğsün bilgisayarlı tomografisi: karaciğer ve akciğere yayılım olup olmadığını gösterir.
- Tümör makata yakınsa (rektum kanseri) pelvik MR: tümörün bağırsak duvarındaki derinliği ve çevre lenf bezleriyle ilişkisini gösterir; tedavi sırasını belirler.
- Kanda CEA adlı tümör belirteci: tanı koydurmaz, ancak başlangıç değeri izlemde karşılaştırma için kullanılır.
- Tümör dokusunda, Lynch sendromunu düşündürebilen ve tedavi seçimini etkileyen MMR (DNA onarım proteinleri) incelemesi; ileri evrede RAS ve BRAF gibi gen analizleri.
Evre, tümörün bağırsak duvarına ne kadar ilerlediğine, lenf bezlerine ve uzak organlara yayılıp yayılmadığına göre 0 ile IV arasında belirlenir.
Tedavi kararı
Tedavi planı en iyi şekilde gastroenterolog, genel cerrah, tıbbi onkolog, radyasyon onkoloğu, radyolog ve patoloğun birlikte değerlendirdiği tümör konseyinde yapılır.
- Polip içinde sınırlı çok erken kanser: Bazı durumlarda kolonoskopide polipin tamamen çıkarılması yeterli olabilir; patoloji sonucuna göre ek ameliyat gerekip gerekmediğine karar verilir.
- Kolon kanseri: Temel tedavi cerrahidir. Tümörlü bağırsak bölümü, çevresindeki lenf bezleriyle birlikte, çoğu zaman kapalı (laparoskopik ya da robotik) yöntemle çıkarılır ve bağırsak uçları birleştirilir. Lenf bezlerine yayılım varsa (evre III) ameliyattan sonra kemoterapi önerilir; evre II'de yalnızca riskli özellikler taşıyan tümörlerde kemoterapi konuşulur. Ameliyat sonrası kemoterapi genellikle üç ile altı ay sürer; ilaçlar çoğu zaman göğüs derisinin altına yerleştirilen küçük bir damar yolu (port) aracılığıyla verilir. El ve ayaklarda uyuşma, kemoterapinin bu hastalıkta en sık görülen yan etkilerinden biridir ve hekiminize bildirilmelidir.
- Rektum kanseri: Lokal ilerlemiş tümörlerde ameliyattan önce kemoterapi ve radyoterapi verilmesi standarttır. Bu tedaviyle tümörün tamamen kaybolduğu seçilmiş hastalarda, deneyimli merkezlerde ameliyat yerine yakın izlem seçeneği de değerlendirilebilir.
- Uzak organa yayılmış hastalık: Kemoterapi, hedefe yönelik ilaçlar ve MMR eksikliği olan tümörlerde immünoterapi kullanılır. Karaciğer ya da akciğerdeki sınırlı sayıda yayılım alanı cerrahiyle çıkarılabilir; bu evrede de bir grup hasta uzun süreli hastalıksız yaşam elde eder.
Pek çok hasta "torba takılacak mı?" sorusuyla endişelenir. Kolon kanseri ameliyatlarının büyük çoğunluğunda kalıcı torba (stoma) gerekmez. Rektum ameliyatlarında takılan torba çoğunlukla birleşme yerini korumak için geçicidir ve birkaç ay sonra kapatılır. Torba gerektiğinde, stoma bakım hemşireleri ameliyat öncesinde ve sonrasında bakımın nasıl yapılacağını öğretir; çoğu kişi kısa sürede işine ve olağan yaşamına döner.
Tedavi planı size anlatılırken aşağıdaki soruları sormak, kararı birlikte vermenizi kolaylaştırır:
- Hastalığımın evresi nedir ve bu evrede tedavinin amacı nedir?
- Ameliyattan önce ya da sonra başka bir tedaviye ihtiyacım olacak mı?
- Ameliyat hangi yöntemle yapılacak, geçici ya da kalıcı torba gerekebilir mi?
- Tedavi süresince işime, beslenmeme ve günlük yaşamıma ne gibi etkileri olur?
- Ailemin taramaya ne zaman başlaması gerekir?
Ameliyat ve iyileşme dönemi
Ameliyattan sonra pek çok merkezde hızlı iyileşme protokolleri uygulanır: hastalar çoğunlukla ameliyat günü ya da ertesi gün ayağa kaldırılır, sıvı ve yumuşak gıdalara erken başlanır. Hastanede kalış süresi genellikle birkaç gün ile bir hafta arasındadır. İlk haftalarda bağırsak alışkanlığında düzensizlik, sık tuvalete çıkma ya da gaz şikâyeti olabilir; bu yakınmalar çoğunlukla aylar içinde azalır. Ateş, artan karın ağrısı, kusma ya da yara yerinden akıntı olursa vakit kaybetmeden cerrahi ekibinize başvurun.
Tedavi sonrası izlem
Kolon kanseri tedavisinden sonra nüksler en sık ilk iki-üç yılda görüldüğü için izlem bu dönemde daha sıktır:
- İlk yıllarda üç-altı ayda bir muayene ve CEA ölçümü
- İlk birkaç yıl boyunca altı-on iki ayda bir tomografi
- Ameliyattan bir yıl sonra kolonoskopi; sonuç normalse aralık giderek uzatılır
Tanı genç yaşta konduysa ya da MMR incelemesi kalıtsal bir sendromu düşündürüyorsa genetik danışmanlık önerilir. Anne, baba, kardeş ve çocuklarınızın da taramaya sizden daha erken başlaması gerekebilir.
Tedavi sonrasında yorgunluk, beslenme düzenindeki değişiklikler ve hastalığın geri dönme kaygısı sık yaşanır. Bir diyetisyen ve gerektiğinde psikolojik destek bu dönemi kolaylaştırır. Düzenli fiziksel etkinliğin, kolon kanseri tedavisi görmüş kişilerde genel sağlığı ve yaşam kalitesini iyileştirdiği gösterilmiştir.
Riskinizi azaltmak için yapabilecekleriniz
- 50 yaşından itibaren tarama davetlerini ertelemeyin; ailesel risk varsa daha erken başlayın.
- Sebze, meyve, baklagil ve tam tahıl ağırlıklı beslenin; işlenmiş et ürünlerini ve kırmızı eti sınırlayın.
- Düzenli fiziksel etkinlik gösterin ve sağlıklı kilonuzu koruyun.
- Sigarayı bırakın, alkolü azaltın ya da hiç kullanmayın.
Bağırsak alışkanlığınızda değişiklik ya da dışkıda kan fark ettiyseniz veya tarama testiniz olumlu çıktıysa, kolonoskopi planı için gastroenteroloji uzmanlarına başvurabilirsiniz.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.