Mide yanması reflü mü, gastrit mi, ülser mi? Belirtilerin farkı, mide mikrobu H. pylori testleri ve tedavisi, endoskopinin ne zaman gerektiği ve acil başvuru gerektiren durumlar.
"Midem yanıyor" diye tarif edilen yakınma, birbirinden farklı birkaç hastalığın ortak dilidir. Reflü, gastrit, ülser ve mide mikrobu olarak bilinen Helicobacter pylori enfeksiyonu çoğu zaman benzer belirtiler verir, birlikte de bulunabilir; ancak her birinin nedeni, izlenecek yol ve tedavi süresi farklıdır. Belirtilerin ayrıntısını bilmek, hekiminize doğru bilgiyi vermenizi ve gereksiz ilaç kullanımından kaçınmanızı sağlar.
Reflü: yanma göğüste, yukarıya doğru
Nedir? Mide içeriğinin yemek borusuna geri kaçmasıdır. Ara sıra yaşanan yanma olağandır; haftada birkaç kez tekrarlayan ya da yaşam kalitesini bozan yakınmalar gastroözofageal reflü hastalığı olarak değerlendirilir.
Belirtiler: Göğüs kemiğinin arkasında yukarı doğru yükselen yanma, ağza acı ya da ekşi su gelmesi; yatınca ve öne eğilince artış. Kronik öksürük, ses kısıklığı ve boğazda takılma hissi de reflüyle ilişkili olabilir.
Kimde sık? Fazla kilolu kişilerde, gebelikte, mide ağzında fıtık (hiatus hernisi) olanlarda ve sigara içenlerde.
Tedavi: Yaşam tarzı değişiklikleri ilk adımdır: yatmadan en az üç saat önce yemeği bitirmek, yatağın baş tarafını 15–20 santimetre yükseltmek, kilo vermek, sigarayı bırakmak ve yakınmayı belirgin artıran yiyecekleri azaltmak. İlaç tedavisinde mide asidini güçlü biçimde azaltan proton pompası inhibitörleri kullanılır. Bu ilaçlar en düşük etkili dozda ve gereken en kısa sürede kullanılmalı, uzun süreli kullanım hekim kontrolünde sürdürülmelidir. İlaca yanıt vermeyen ya da ilacı bırakamayan seçilmiş hastalarda kapalı yöntemle yapılan reflü ameliyatı bir seçenektir.
Yıllarca süren reflü, yemek borusunun alt ucunda Barrett özofagusu adı verilen bir hücre değişikliğine yol açabilir. Bu durum tanı konduğunda düzenli endoskopik izlem gerektirir.
Gastrit ve fonksiyonel dispepsi: yemek sonrası dolgunluk
Halk arasında "gastrit" denen yakınmaların önemli bir kısmı, tıbbi olarak fonksiyonel dispepsi adı verilen durumdur: yemekten sonra rahatsız edici dolgunluk, birkaç lokmada doyma, mide çukurunda ağrı ya da yanma vardır, ancak endoskopide yakınmayı açıklayacak bir bulgu görülmez. Bu tabloda mide hareketlerinin ve sinir sisteminin mideden gelen uyarılara duyarlılığının değiştiği düşünülür.
Gastrit ise mide iç yüzeyinin iltihabıdır ve kesin tanısı endoskopide alınan biyopsiyle konur. En sık nedenleri H. pylori, ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar (NSAİİ) ve alkoldür. Bağışıklık sisteminin mideye karşı çalıştığı otoimmün gastrit ise B12 vitamini eksikliğine yol açabilir. Gastritin kendisi çoğu zaman belirti vermez; yakınmaların şiddeti ile endoskopideki iltihabın derecesi her zaman örtüşmez.
Tedavi: H. pylori varsa tedavi edilir, mideyi tahriş eden ilaçlar gözden geçirilir. Fonksiyonel dispepside asit azaltıcı ilaçlar, mide hareketlerini düzenleyen ilaçlar ve bazı hastalarda düşük dozda sinir sistemi üzerinden etkili ilaçlar kullanılabilir. Az ve sık yemek, yağlı ve ağır öğünleri azaltmak çoğu kişide işe yarar.
Ülser: aç karnına ya da gece uyandıran ağrı
Nedir? Mide ya da onikiparmak bağırsağı iç yüzeyinde oluşan yaradır. İki ana nedeni H. pylori ve aspirin dahil iltihap giderici ağrı kesicilerdir.
Belirtiler: Mide çukurunda yanıcı ya da kemirici ağrı. Onikiparmak bağırsağı ülserinde ağrı sıklıkla aç karnına ve gece ortaya çıkar, yemekle hafifler. Bazı ülserler, özellikle ağrı kesici kullananlarda ve yaşlılarda, ilk kez kanamayla fark edilir.
Tedavi: Asit azaltıcı ilaçlarla ülser genellikle birkaç hafta içinde iyileşir. H. pylori varsa tedavi edilmesi ülserin tekrarlamasını büyük ölçüde önler. Ağrı kesici kullanımı hekimle birlikte gözden geçirilir. Mide ülserlerinde, iyileşmenin ve iyi huylu olduğunun doğrulanması için tedavi sonrasında kontrol endoskopisi yapılabilir.
Mide mikrobu: H. pylori
Nedir? Mide iç yüzeyine yerleşen sarmal biçimli bir bakteridir. Genellikle çocuklukta, aile içinde bulaşır ve Türkiye'de erişkinlerin önemli bir bölümünde bulunur. Taşıyanların çoğunda hiçbir yakınma olmaz; ancak bakteri gastrit, ülser, mide kanseri ve mideye özgü bir lenfoma türü olan MALT lenfoma riskini artırır. Bu lenfoma türünün bir kısmı yalnızca bakterinin tedavisiyle gerileyebilir; ayrıntılar için lenfoma yazısına bakabilirsiniz.
Kimler test edilmeli? Ülser geçirmiş olanlar, dispeptik yakınmaları olanlar, uzun süreli aspirin ya da ağrı kesici kullanmaya başlayacak olanlar, birinci derece yakınında mide kanseri bulunanlar ve nedeni açıklanamayan demir ya da B12 eksikliği olanlar.
Testler: Üre nefes testi ve dışkıda antijen testi güvenilir yöntemlerdir; endoskopi yapılıyorsa biyopsiyle de bakılabilir. Kandaki antikor testi geçirilmiş enfeksiyonu da olumlu gösterdiği için aktif enfeksiyonu ayırt etmez ve tek başına önerilmez.
Nefes ya da dışkı testinden önce, yanlış olumsuz sonucu önlemek için mide asidini azaltan ilaçlara iki hafta, antibiyotik ve bizmut içeren ilaçlara dört hafta ara verilmesi gerekir. İlaçlarınızı bırakmadan önce hekiminize danışın.
Tedavi: Mide asidini azaltan bir ilaçla birlikte en az iki antibiyotik, genellikle 14 gün süreyle kullanılır. Türkiye'de bazı antibiyotiklere karşı direnç yüksek olduğundan bizmut içeren dörtlü tedavi şemaları sıklıkla tercih edilir. Ağızda metalik tat, dışkının koyulaşması ve hafif ishal görülebilir; ilaçları yarıda bırakmak tedavinin başarısız olmasına ve direnç gelişmesine yol açar. Bakterinin temizlendiği, tedavi bittikten en az dört hafta sonra yapılan nefes ya da dışkı testiyle doğrulanmalıdır.
Mide kanseri konusunda bilinmesi gerekenler
Mide yakınmalarının çok büyük kısmı iyi huylu nedenlere bağlıdır. Yine de mide kanseri Türkiye'de sık görülen kanserler arasındadır ve erken evrede çoğu zaman belirti vermez. H. pylori enfeksiyonu, çok tuzlu, tütsülenmiş ya da salamura gıdalarla beslenme, sigara ve birinci derece yakında mide kanseri bulunması riski artırır. Mide kanseri için meme ve kalın bağırsak kanserlerindeki gibi bir ulusal tarama programı yoktur; bu nedenle aşağıda sayılan alarm bulgularında endoskopinin geciktirilmemesi önemlidir. Erken evrede yakalanan bazı tümörler, endoskopik yöntemlerle ameliyatsız çıkarılabilir.
Belirtinize göre hangisi?
- Göğüs kemiği arkasında yanma, ağza acı su, yatınca artış: Öncelikle reflü.
- Yemekten sonra şişkinlik, erken doyma, mide çukurunda dolgunluk: Fonksiyonel dispepsi ya da gastrit.
- Aç karnına ya da gece uyandıran, yemekle azalan ağrı: Ülser olasılığı.
- Ağrı kesici kullanırken başlayan mide yanması: İlaca bağlı gastrit ya da ülser; ilacı kendi başınıza artırmayın, hekiminize danışın.
- Yağlı yemekten sonra sağ üst karında, sırta ya da omza vuran ağrı: Mideden çok safra kesesini düşündürür; ayrıntılar için safra kesesi taşları yazısına bakabilirsiniz.
Muayenede neler olur?
Hekim yakınmanın yerini, ne zaman başladığını, yemekle ve yatmakla ilişkisini, kullandığınız ilaçları (özellikle ağrı kesiciler, aspirin ve kan sulandırıcılar), sigara ve alkol alışkanlığınızı ve ailenizde mide hastalığı olup olmadığını sorar. Karın muayenesinin ardından kan sayımı, gerekirse demir ve B12 düzeyleri ile H. pylori testi istenebilir. Yakınmalarınızı bir iki hafta boyunca, yediklerinizle ve saatleriyle not etmek, muayenede çok işe yarar.
Yanlış bilinenler
- "Süt mideyi korur." Süt yanmayı kısa süre hafifletebilir, ancak ardından asit salgısını artırabilir; ülser tedavisinde yeri yoktur.
- "Acı ve baharat ülser yapar." Baharatlı yiyecekler ülser nedeni değildir; yine de reflü ve dispepsi yakınmalarını artırıyorsa azaltmak mantıklıdır.
- "Ülserin nedeni strestir." Stres yakınmaları belirginleştirebilir, ancak ülserin başlıca nedenleri H. pylori ve ağrı kesici ilaçlardır.
- "Asit ilaçları zararsızdır, sürekli kullanılabilir." Bu ilaçlar gerektiğinde güvenlidir, ancak gerekçesi olmadan yıllarca kullanılmamalıdır. Uzun süredir kullanıyorsanız ihtiyacınızı hekiminizle düzenli olarak gözden geçirin.
- "Karbonatlı su ya da karbonat hazımsızlığa iyi gelir." Geçici rahatlama sağlasa da sık kullanımı tuz yükü ve başka sorunlar yaratabilir; düzenli ihtiyaç duyuyorsanız nedenin araştırılması gerekir.
Endoskopi ne zaman gerekir?
Tipik reflü ya da dispepsi yakınması olan genç ve alarm bulgusu taşımayan kişilerde çoğu zaman endoskopi yapılmadan tedaviye başlanabilir ya da H. pylori testi yapılır. Aşağıdaki durumlarda ise endoskopi önerilir:
- Yutma güçlüğü ya da yutarken ağrı
- İstemeden kilo kaybı
- Kan kusma ya da siyah, katran renginde dışkı
- Demir eksikliği kansızlığı
- Sürekli kusma
- İleri yaşta, genellikle 50 yaşından sonra yeni başlayan yakınmalar
- Ailede mide kanseri öyküsü
- Tedaviye rağmen geçmeyen yakınmalar
Endoskopi aç karnına yapılır, çoğunlukla sedasyonla uyku hali sağlanır ve birkaç dakika ile on beş dakika arasında sürer.
Beklemeden acile başvurun
- Kan ya da kahve telvesi görünümünde kusma
- Siyah, yapışkan dışkı, baş dönmesi ve bayılma hissi
- Aniden başlayan, tahta gibi sert karınla seyreden şiddetli karın ağrısı
- Mide yanması gibi hissedilen ama göğse, kola, çeneye yayılan, terleme ve nefes darlığıyla birlikte olan ağrı: kalp krizi bu şekilde de başlayabilir; 112'yi arayın.
Uzun süren mide yanması, sık kullanılan asit ilaçları ya da olumlu çıkan bir H. pylori testi için gastroenteroloji uzmanlarına başvurabilirsiniz.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.