HPV nasıl bulaşır, testi pozitif çıkınca ne yapılır, smear ile HPV testi arasındaki fark ne, aşı kimlere ve hangi yaşta önerilir: kadınlar ve erkekler için yanıtlar.
HPV ile ilgili sorular genellikle bir test sonucunun ardından, kaygıyla sorulur. Oysa HPV son derece yaygın bir virüstür ve pozitif bir test sonucu çoğu zaman yalnızca daha yakın izlem gerektiğini gösterir. Aşağıda en sık sorulan sorular sırayla yanıtlanıyor.
HPV nedir, ne kadar yaygındır?
İnsan papilloma virüsü (HPV), deri ve mukozaları enfekte eden bir virüs ailesidir. Bilinen 200'den fazla tipinin yaklaşık 40'ı genital bölgeyi etkiler. Cinsel olarak aktif kadın ve erkeklerin büyük çoğunluğu yaşamlarının bir döneminde HPV ile karşılaşır; bu yüzden HPV taşımak ne bir istisnadır ne de bir kişilik ya da yaşam tarzı yargısı gerektirir. Enfeksiyonların çok büyük bölümü bağışıklık sistemi tarafından bir iki yıl içinde iz bırakmadan temizlenir.
Nasıl bulaşır, prezervatif korur mu?
HPV esas olarak cinsel temas sırasında deri ve mukoza teması yoluyla bulaşır; bulaşma için tam bir cinsel birleşme gerekmez, genital bölgenin temasıyla da olabilir. Prezervatif riski azaltır ama örtmediği bölgeler nedeniyle tam koruma sağlamaz. Havuz, tuvalet oturağı ya da havlu yoluyla bulaşma pratikte önemli bir yol değildir.
Virüs vücutta yıllarca sessiz kalıp daha sonra testte ortaya çıkabilir. Bu nedenle uzun süreli bir ilişkide yeni saptanan HPV, eşlerden birinin yakın zamanda başka biriyle ilişki yaşadığı anlamına gelmez.
HPV hangi hastalıklara yol açar?
HPV tipleri, yol açtıkları sorunlara göre iki gruba ayrılır:
- Düşük riskli tipler: Başta HPV 6 ve 11 olmak üzere, genital siğillerin (kondilom) büyük çoğunluğunun nedenidir. Kansere yol açmazlar. Ayrıntılar genital siğil yazısında.
- Yüksek riskli tipler: Başta HPV 16 ve 18 olmak üzere, uzun yıllar kalıcı olduklarında rahim ağzında hücre değişikliklerine ve zamanla rahim ağzı kanserine yol açabilir. Rahim ağzı kanserlerinin hemen hepsinde yüksek riskli HPV bulunur. Aynı tipler daha seyrek olarak vulva, vajina, penis, anüs ve boğaz kanserleriyle de ilişkilidir.
Kanser gelişmesi için enfeksiyonun geçmeyip yıllarca sürmesi gerekir; bu süreç genellikle 10–15 yıl ya da daha uzun sürer. Tarama programlarının amacı, bu uzun dönemde kanser öncesi değişiklikleri yakalayıp tedavi etmektir. Sigara içmek, virüsün vücutta kalıcı olma ve hücre değişikliklerinin ilerleme olasılığını artırır.
HPV'nin belirtisi olur mu?
Yüksek riskli HPV enfeksiyonu ve rahim ağzındaki erken hücre değişiklikleri genellikle hiçbir belirti vermez; bu yüzden ancak tarama testiyle saptanır. Düşük riskli tipler ise ele gelen siğillere yol açabilir.
İlişki sonrasında ya da iki adet arasında tekrarlayan kanama, menopoz sonrası kanama, kötü kokulu ve kanlı akıntı ya da açıklanamayan kasık ağrısı varsa tarama zamanınızı beklemeden kadın hastalıkları uzmanına başvurun. Bu belirtiler başka nedenlerle de olabilir, ama muayene edilmelidir.
Smear testi ile HPV testi arasındaki fark nedir?
İki test de rahim ağzından fırçayla alınan aynı örnek üzerinden yapılabilir ve birkaç dakika süren, genellikle ağrısız bir işlemdir:
- Smear (servikal sitoloji): Hücrelerin mikroskopta incelenmesidir; hücrelerde bir değişiklik olup olmadığını gösterir.
- HPV testi: Yüksek riskli HPV tiplerinin varlığını araştırır; değişiklik gelişmeden önce riski gösterdiği için daha erken uyarı verir.
Türkiye'de ulusal rahim ağzı kanseri tarama programında 30–65 yaş arasındaki kadınlara beş yılda bir HPV testi yapılır; test aile hekimliği birimleri ve KETEM'lerde ücretsizdir. 30 yaşın altında HPV enfeksiyonları çok sık görülüp çoğunlukla kendiliğinden geçtiği için rutin HPV testi önerilmez; bu yaşta yakınma ya da muayene bulgusu varsa hekim smear isteyebilir. Rahmi ve rahim ağzı iyi huylu bir nedenle alınmış kadınlarda ya da 65 yaşına kadar düzenli taranmış ve sonuçları normal olanlarda tarama genellikle sonlandırılır. Muayenenin nasıl yapıldığını önceden bilmek isterseniz jinekolojik muayene yazısına göz atabilirsiniz. Test öncesindeki iki gün cinsel ilişki, vajinal duş, krem ya da fitilden kaçınmak ve mümkünse adet döneminin dışında bir gün seçmek sonucun güvenilirliğini artırır.
HPV testim pozitif çıktı, şimdi ne olacak?
Önce şunu bilin: pozitif HPV testi kanser olduğunuz anlamına gelmez. Sonraki adım, hangi tipin saptandığına ve smear sonucuna göre belirlenir:
- HPV 16 ya da 18 pozitifse: Smear normal olsa bile genellikle kolposkopi önerilir. Kolposkopi, rahim ağzının büyüteçli bir cihazla incelendiği, muayeneye benzeyen bir işlemdir; şüpheli bir alan görülürse küçük bir parça (biyopsi) alınır.
- Diğer yüksek riskli tipler pozitifse: Smear sonucuna bakılır. Smear'de değişiklik varsa kolposkopi yapılır; normalse test genellikle bir yıl sonra tekrarlanır. Bu sürede enfeksiyonların çoğu kendiliğinden temizlenir.
Biyopside kanser öncesi değişiklik (servikal intraepitelyal neoplazi, kısaca CIN) bulunursa, ağır olanlar rahim ağzından küçük bir parçanın çıkarıldığı bir işlemle (LEEP ya da konizasyon) tedavi edilir. Hafif değişiklikler çoğunlukla izlenir, çünkü kendiliğinden gerileme eğilimindedir. Bu işlemler genellikle kısa süreli lokal ya da genel anestezi altında yapılır ve aynı gün eve dönülür. Konizasyon sonraki gebeliklerde erken doğum riskini bir miktar artırabildiği için, ileride gebe kaldığınızda bu işlemi geçirdiğinizi hekiminize söyleyin. Tedaviden sonra da belirli aralıklarla HPV testi ve smear ile izlem sürer.
HPV'nin tedavisi var mı? Eşimin de test olması gerekir mi?
Virüsün kendisini yok eden bir ilaç yoktur; tedavi, virüsün yol açtığı siğillere ve hücre değişikliklerine yöneliktir. Bağışıklığı güçlendirdiği iddia edilen takviye ve ürünlerin HPV'yi temizlediğine dair güvenilir kanıt bulunmuyor. Sigarayı bırakmak ise virüsün temizlenme olasılığını artırabilecek, kanıtı olan bir adımdır.
Erkekler için onaylanmış bir HPV tarama testi yoktur ve eşte belirti yoksa test yapılması önerilmez. Uzun süreli ilişkisi olan çiftler çoğu zaman virüsü zaten paylaşmıştır; bu durumda ilişkiye ara vermek ya da eşi test ettirmek tedavi sonucunu değiştirmez.
HPV aşısı neyi önler, kimlere önerilir?
HPV aşısı, aşının içerdiği tiplerle enfeksiyonu önleyerek rahim ağzı kanseri ve öncü lezyonlarını, diğer HPV ilişkili kanserleri ve (içeriğine göre) genital siğilleri önler. Dokuz tipe karşı koruma sağlayan aşı, rahim ağzı kanserine yol açan tiplerin büyük bölümünü kapsar. Aşının etkisi en yüksek düzeyde, kişi HPV ile karşılaşmadan, yani cinsel yaşam başlamadan önce yapıldığında görülür.
- Öncelikli grup: 9–14 yaş arası kız ve erkek çocuklar.
- Telafi aşılaması: 26 yaşına kadar aşılanmamış kadın ve erkekler.
- 27–45 yaş: Herkese rutin olarak önerilmez; yeni bir ilişki gibi durumlarda, olası yarar hekimle birlikte değerlendirilerek karar verilir.
Erkeklerin aşılanması hem kendilerini (genital siğil; anüs, penis ve boğaz kanserleri) hem de eşlerini korur.
Aşı kaç doz yapılır? Türkiye'de nasıl uygulanıyor?
15 yaşından önce başlanırsa genellikle iki doz (6–12 ay arayla), 15 yaş ve üzerinde ve bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde üç doz uygulanır. Dünya Sağlık Örgütü bazı yaş gruplarında tek dozu da yeterli kabul etmektedir; doz sayısı ülkelerin programına göre değişebilir.
Türkiye'de HPV aşısı uzun yıllar ulusal aşı takviminin dışında kaldı ve eczaneden reçeteyle temin edildi. Aşının ulusal programdaki yeri ve hangi yaş grubuna ücretsiz uygulandığı son dönemde değişiklik gösterdiği için güncel durumu aile hekiminizden öğrenmeniz en doğrusudur.
HPV aşısı güvenli mi?
HPV aşıları dünyada yüz milyonlarca dozla uygulanmış ve güvenliği büyük çalışmalarla izlenmiştir. En sık yan etkiler enjeksiyon yerinde ağrı, kızarıklık, kısa süreli ateş ve baş ağrısıdır. Ergenlerde iğne sonrası bayılma görülebildiği için aşıdan sonra 15 dakika oturarak beklenmesi önerilir. Aşının kısırlığa ya da kronik hastalıklara yol açtığına dair iddialar araştırmalarla desteklenmemiştir. Gebelikte aşı önerilmez; aşı serisi sürerken gebelik olursa kalan dozlar doğumdan sonraya ertelenir.
Aşı olduysam tarama testlerine gerek var mı?
Evet. Aşı tüm yüksek riskli HPV tiplerini kapsamaz ve aşıdan önce edinilmiş bir enfeksiyonu tedavi etmez. Bu nedenle aşılı kadınların da tarama programına yaşı geldiğinde katılması gerekir. HPV pozitif olduktan sonra ya da rahim ağzına işlem yapıldıktan sonra aşı olmanın, henüz karşılaşılmamış tiplere karşı koruyabileceği için yararlı olabileceği düşünülür; bu kararı hekiminizle birlikte verin.
Erkekler için HPV ne anlama gelir?
Erkeklerde HPV de çoğunlukla belirti vermeden geçer. Düşük riskli tipler genital siğillere, yüksek riskli tipler ise seyrek olarak penis, anüs ve boğaz kanserlerine yol açabilir. Erkekler için rutin tarama testi yoktur; ancak bağışıklığı baskılanmış kişiler gibi bazı yüksek risk gruplarında hekim anal bölgenin değerlendirilmesini önerebilir. Penis ya da anüste siğil, geçmeyen yara veya kitle fark eden erkeklerin üroloji ya da dermatoloji uzmanına başvurması gerekir.
HPV testi, tarama sonucu ya da aşı hakkında sorularınız varsa, bölgenizdeki kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarından birine danışabilirsiniz.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.