Mani, hipomani ve depresyon dönemleriyle seyreden bipolar bozukluk: belirtiler nasıl tanınır, tanı nasıl konur, duygudurum dengeleyici tedavi ve günlük düzen nasıl kurulur?
Bipolar bozukluk, kişinin duygudurumunun, enerjisinin ve davranışlarının dönemler halinde belirgin biçimde değiştiği uzun süreli bir ruh sağlığı sorunudur. Halk arasında hâlâ "manik depresif hastalık" diye de bilinir. Bir dönem kişi olağanın çok üstünde enerjik, coşkulu ya da öfkeli olabilir; başka bir dönem derin bir çökkünlük yaşar. Bu dönemlerin arasında çoğu zaman haftalar, aylar hatta yıllar süren, tamamen olağan geçen bir iyilik hali vardır.
Gün içinde sık sık değişen ruh hali, öfke patlamaları ya da "bir anı bir anına uymamak" tek başına bipolar bozukluk demek değildir. Bipolar bozuklukta değişim günlerce, haftalarca süren ve kişinin olağan halinden belirgin biçimde ayrılan dönemler şeklindedir.
Bipolar bozukluk nedir, türleri nelerdir?
Bipolar bozukluk toplumun yaklaşık yüzde 1–2'sini etkiler ve sıklıkla geç ergenlik ile yirmili yaşlarda başlar. Bipolar I kadın ve erkeklerde benzer sıklıkta görülür; kadınlarda depresyon dönemleri ve bipolar II biraz daha sık olabilir. Başlıca türleri şunlardır:
- Bipolar I bozukluk: En az bir kez mani dönemi yaşanmıştır. Mani en az bir hafta sürer ya da hastaneye yatışı gerektirecek kadar ağırdır. Depresyon dönemleri çoğu hastada eşlik eder, ama tanı için şart değildir.
- Bipolar II bozukluk: Daha hafif bir yükselme dönemi olan hipomani (en az dört gün) ile en az bir majör depresyon dönemi birlikte görülür. Kişi çoğu zaman depresyon nedeniyle başvurur; hipomani dönemleri "keyifli, verimli günler" sanılıp atlanabilir.
- Siklotimik bozukluk: En az iki yıl boyunca, tam bir mani ya da depresyon tanımını karşılamayan, hafif iniş çıkışlar sürer.
Neden olur?
Bipolar bozuklukta kalıtımın payı ruh sağlığı sorunları arasında en yüksek olanlardandır. Anne, baba ya da kardeşte bipolar bozukluk bulunması riski belirgin biçimde artırır; yine de bu yakınların çoğunda hastalık gelişmez. Beyindeki duygudurum düzenleme sistemleri ve biyolojik saat de hastalıkta rol oynar.
Bir dönemi tetikleyebilen etkenler şunlardır:
- Uykusuzluk ve gece-gündüz düzeninin bozulması (gece vardiyası, uzun yolculuklar, sınav dönemleri)
- Ağır stres, kayıplar, önemli yaşam değişiklikleri
- Alkol ve uyuşturucu maddeler
- Doğum sonrası dönem
- Bazı ilaçlar: kortizon grubu ilaçlar ve duygudurum dengeleyici olmadan tek başına kullanılan antidepresanlar
Bipolar bozukluk bir karakter zayıflığı ya da kötü yetiştirilmenin sonucu değildir; diyabet ya da hipertansiyon gibi uzun süreli izlem gerektiren bir sağlık sorunudur.
Belirtiler: mani, hipomani ve depresyon
Mani döneminde aşağıdakilerin birçoğu bir arada ve günlerce görülür:
- Olağan dışı neşe, taşkınlık ya da belirgin sinirlilik
- Uyku ihtiyacının azalması: iki üç saat uyuyup kendini dinlenmiş hissetme
- Çok ve hızlı konuşma, araya girilmesine izin vermeme
- Düşüncelerin hızla birbirini izlemesi, konudan konuya atlama
- Kendini olağanüstü yetenekli, önemli ya da güçlü görme
- Dikkatin kolayca dağılması, çok sayıda işe birden başlama
- Sonuçlarını düşünmeden riskli davranışlar: ölçüsüz harcama, borçlanma, düşüncesizce yapılan yatırımlar, tehlikeli araç kullanma, cinsel açıdan riskli davranışlar
Ağır manide gerçeklikle bağın koptuğu psikotik belirtiler, örneğin büyüklük ya da kötülük görme sanrıları görülebilir. Manide kişi çoğu zaman hasta olduğunu düşünmez; değişikliği ilk fark edenler genellikle yakınlarıdır.
Hipomani aynı belirtilerin daha hafif halidir. Kişi işini sürdürebilir, hatta çevresi onu her zamankinden üretken bulabilir; ancak bu dönemin ardından bir depresyon dönemi gelebilir.
Depresyon döneminde ise en az iki hafta boyunca çökkün duygudurum, eskiden zevk alınan şeylere ilgi kaybı, yorgunluk, uyku ve iştah değişiklikleri, dikkat ve karar verme güçlüğü, değersizlik ve suçluluk duyguları, umutsuzluk ve ölüm düşünceleri görülür. Bipolar bozuklukta depresyon dönemleri çoğu hasta için yükselme dönemlerinden daha uzun ve daha yıpratıcıdır.
Bazı dönemlerde mani ve depresyon belirtileri iç içe geçebilir: kişi hem çok huzursuz ve enerjik hem de derin biçimde umutsuzdur. Bu karma özellikli dönemler intihar riskinin arttığı dönemlerdir ve acil değerlendirme gerektirir.
Tanı nasıl konur?
Bipolar bozukluğun tanısını bir psikiyatri uzmanı koyar. Tanı, ayrıntılı psikiyatrik görüşmeye ve geçmişteki dönemlerin dikkatle incelenmesine dayanır; tek başına tanı koyduran bir kan testi ya da beyin görüntülemesi yoktur.
Muayenede hekim şunları değerlendirir:
- Şimdiki ve geçmiş duygudurum dönemleri, süreleri ve şiddeti
- Uyku düzeni, alkol ve madde kullanımı, kullanılan ilaçlar
- Ailede bipolar bozukluk, depresyon, intihar ya da bağımlılık öyküsü
- Yakınlardan alınan bilgiler: mani ve hipomani dönemlerini kişinin kendisinden çok çevresi hatırlar, bu yüzden bir yakınınızın görüşmeye katılması yararlıdır.
Tiroid testleri, kan sayımı, böbrek ve karaciğer testleri gibi tahliller, belirtileri taklit edebilecek tıbbi durumları dışlamak ve ilaç tedavisine güvenli bir başlangıç yapmak için istenir. Belirtiler ileri yaşta ilk kez başladıysa ya da nörolojik bulgular varsa beyin görüntülemesi de yapılabilir.
Bipolar bozukluk, özellikle depresyonla başladığında yıllarca "yalnızca depresyon" olarak izlenebilir. Depresyon tedavisi alırken uykunuz belirgin biçimde azalıyor, konuşmanız hızlanıyor ya da kendinizi olağandışı enerjik hissediyorsanız bunu hekiminize mutlaka söyleyin. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, bazı kişilik özellikleri ve madde kullanımı da benzer görünümler oluşturabilir; ayrımı uzman değerlendirmesiyle yapılır.
Tedavi: dönemleri durdurmak ve yenilerini önlemek
Bipolar bozukluk tedavisinin iki hedefi vardır: süren dönemi sakinleştirmek ve yeni dönemlerin önüne geçmek. Tedavi ilaç, psikoterapi ve düzenli yaşam alışkanlıklarının birlikte yürütüldüğü uzun soluklu bir plandır.
Duygudurum dengeleyiciler: Tedavinin temelidir. En köklü seçenek olan lityum tuzları hem mani hem depresyon dönemlerini önlemede etkilidir ve intihar riskini azalttığı gösterilmiştir. Kandaki düzeyi düzenli olarak ölçülür; böbrek ve tiroid işlevleri belirli aralıklarla kontrol edilir. Bazı antiepileptik kökenli duygudurum dengeleyiciler de kullanılır.
Atipik antipsikotikler: Mani döneminin tedavisinde, bazıları da bipolar depresyonda ve koruyucu tedavide yer alır. Kilo, kan şekeri ve kan yağları açısından izlem gerektirir.
Antidepresanlar: Bipolar bozuklukta tek başına kullanılmaz; mani ya da hızlı dönem değişimini tetikleyebilir. Gerekli görülürse bir duygudurum dengeleyiciyle birlikte ve dikkatli izlemle kullanılır.
Psikoterapi ve psikoeğitim: Hastalığı ve erken uyarı belirtilerini tanımayı öğreten psikoeğitim, bilişsel davranışçı terapi, aile odaklı terapi ve günlük ritmi düzenlemeye odaklanan terapiler, ilaçla birlikte kullanıldığında yeni dönemleri azaltır.
Elektrokonvülsif tedavi (EKT): Ağır depresyon ya da manide, ilaçlara yanıt alınamadığında, intihar riski çok yüksek olduğunda ya da gebelik gibi ilaç kullanımının kısıtlı olduğu durumlarda uygulanabilir. Genel anestezi altında, kas gevşetici verilerek yapılır; filmlerde gösterildiği gibi değildir. Etkinliği iyi kanıtlanmış bir yöntemdir; geçici bellek yakınmaları en sık yan etkisidir.
Ağır mani ya da intihar riski olan depresyon dönemlerinde hastanede yatarak tedavi gerekebilir. Bu, kişinin güvenliğini sağlamak ve tedaviyi hızla düzenlemek içindir.
Bipolar bozuklukta en sık nüks nedeni, kişinin iyi hissettiği için ilacını kendiliğinden bırakmasıdır. Yan etkiler ya da kaygılarınız varsa ilacı kesmek yerine hekiminizle konuşun; çoğu zaman başka bir seçenek vardır.
Günlük yaşam ve kendi yapabilecekleriniz
- Uyku düzeni: Her gün aynı saatte yatıp kalkın. Gece boyunca uykusuz kalmak ya da uyku saatlerinin birkaç gün üst üste kayması, yeni bir dönemin hem tetikleyicisi hem de ilk işareti olabilir.
- Duygudurum çizelgesi: Her gün duygudurumunuzu, uyku sürenizi ve ilaçlarınızı kısaca not edin. Bu çizelge hem sizin hem hekiminizin dönemleri erken fark etmesini sağlar.
- Erken uyarı listesi: Önceki dönemlerin başında ne değişmişti? Az uyumaya rağmen yorulmamak, harcamaların artması, içe kapanma... Bu işaretleri yakınlarınızla birlikte yazın.
- Kriz planı: İyi olduğunuz bir dönemde, yeni bir dönem başlarsa kimin ne yapacağını, hangi hekime ulaşılacağını, banka kartları gibi konularda hangi önlemlerin alınacağını önceden konuşun.
- Alkol ve madde: Alkol ve uyuşturucular dönemleri tetikler, ilaçların etkisini bozar. Bu konuda zorlanıyorsanız alkol bağımlılığı yazımız yol gösterebilir.
- İlaç güvenliği: Lityum kullanıyorsanız ishal, kusma, aşırı terleme gibi sıvı kaybına yol açan durumlarda ve yeni bir ilaca başlamadan önce (bazı ağrı kesiciler, idrar söktürücüler ve tansiyon ilaçları kan düzeyini yükseltebilir) hekiminize danışın.
- Gebelik planı: Bazı duygudurum dengeleyiciler gebelikte bebek için ciddi risk taşır. Doğurganlık çağındaysanız etkili bir korunma yöntemi ve gebelik planı konusunu hekiminizle önceden konuşun; gebe kalırsanız ilacınızı kendiniz kesmeden hemen hekiminize başvurun. Doğum sonrası dönem de yakın izlem gerektirir.
- Fiziksel sağlık: Düzenli egzersiz, kilo, kan şekeri ve kan yağlarının izlenmesi uzun vadeli sağlığınızı korur.
Yakınlara not
Bipolar bozukluğu olan birinin yakını olmak yorucu olabilir. Mani döneminde söylenen kırıcı sözler ya da yapılan harcamalar çoğu zaman hastalığın belirtisidir, kişinin gerçek niyetini yansıtmaz. Yardımcı olmak için:
- Hastalığı ve erken uyarı belirtilerini öğrenin; uygun görülürse hekim görüşmelerine katılın.
- Dönem başladığını fark ettiğinizde suçlamadan, gözleminizi sakin bir dille paylaşın: "Üç gecedir neredeyse hiç uyumadın, hekimini arayalım mı?"
- İyi dönemlerde birlikte hazırladığınız kriz planına bağlı kalın.
- Kendi desteğinizi de ihmal etmeyin; aile ve yakınlara yönelik psikoeğitim grupları ve görüşmeler bu yükü hafifletir.
Ne zaman acil yardım gerekir?
- Yaşamı sonlandırma ya da kendine zarar verme düşünceleri, planı ya da hazırlığı varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Bir yakınınız bu düşünceleri dile getiriyorsa onu yalnız bırakmayın.
- Birkaç gecedir neredeyse hiç uyumama, kontrol edilemeyen taşkınlık, saldırganlık ya da kendini veya başkalarını tehlikeye atan davranışlar
- Gerçeklikle bağın koptuğunu düşündüren belirtiler: kimsenin duymadığı sesleri duyma, güçlü ve sarsılmaz yanlış inançlar
- Lityum kullanan birinde ağır ishal ya da kusma, belirgin el titremesi, sendeleme, konuşmada peltekleşme, uykuya eğilim ya da bilinç bulanıklığı: bunlar zehirlenme belirtisi olabilir ve acil değerlendirme gerektirir.
Sık sorulan sorular
Bipolar bozukluk tamamen geçer mi? Bipolar bozukluk uzun süreli bir hastalıktır; ancak düzenli tedaviyle birçok kişi uzun yıllar dönem geçirmeden çalışır, aile kurar ve olağan yaşamını sürdürür. Amaç, dönemleri seyrekleştirmek ve hafifletmektir.
İlaçları ne zaman bırakabilirim? Tek bir mani döneminden sonra bile koruyucu tedavi genellikle en az birkaç yıl sürer; birden çok dönem geçirenlerde çoğu zaman çok daha uzun sürdürülür. Bırakma ya da azaltma kararı, önceki dönemlerin sayısı ve ağırlığı göz önüne alınarak hekimle birlikte verilir. Ani bırakma, özellikle lityumda, yeni bir dönemi tetikleyebilir.
Çok mutlu ve enerjik olduğum her gün mani mi demek? Hayır. Güzel bir olaydan sonra sevinçli ve enerjik olmak olağandır. Mani ve hipomani, olaylarla orantısız, günlerce süren ve uyku ihtiyacının azalması gibi birçok belirtinin birlikte görüldüğü dönemlerdir.
Bipolar bozukluğu olan biri çocuk sahibi olabilir mi? Evet. Önemli olan gebeliği planlamak ve ilaç tedavisini gebelik öncesinde hekimle birlikte düzenlemektir. Çocuklarda risk genel topluma göre daha yüksek olsa da çoğunda hastalık gelişmez.
Bipolar bozukluğun tanı ve izleminde uzun soluklu, güvene dayalı bir hekim ilişkisi tedavinin parçasıdır. Psikiyatri uzmanlarını buradan inceleyebilirsiniz.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.