Zonklayan, bulantı ve ışık hassasiyetiyle gelen baş ağrısı: migrenin evreleri, aura, atak ve koruyucu tedavide güncel seçenekler, ağrı kesici aşırı kullanımı ve acil durum işaretleri.
Migrenli birçok kişi atak sırasında karanlık ve sessiz bir odaya çekilip saatlerce kimseyle konuşamadığını anlatır. Çevreden duyulan "herkesin başı ağrır" yorumu ise durumu hafife alır. Migren sıradan bir baş ağrısı değil, beynin uyarılara aşırı duyarlı çalışmasıyla giden, ataklarla seyreden nörolojik bir hastalıktır. Dünyada yetişkinlerin yaklaşık yedide birini etkiler; kadınlarda erkeklere göre yaklaşık üç kat sık görülür ve en çok 20 ile 50 yaş arasında, yani iş ve aile yükünün en ağır olduğu dönemde yaşam kalitesini düşürür.
Migren neden olur?
Migrenin tek bir nedeni yoktur. Güçlü bir genetik yatkınlık vardır: migrenli kişilerin çoğunun ailesinde de migren bulunur. Bu yatkınlığı taşıyan beyin, uyku düzenindeki değişiklik, açlık ya da hormon dalgalanması gibi uyarılara daha kolay tepki verir.
Atak sırasında beyin ve beyin zarlarındaki ağrı liflerini taşıyan trigeminal sinir sistemi uyarılır. Bu sinir uçlarından salınan bazı maddeler, özellikle CGRP (kalsitonin geniyle ilişkili peptit), beyin zarındaki damarların çevresinde iltihaba benzer bir tepki ve ağrı oluşturur. Uzun yıllar migrenin yalnızca bir "damar genişlemesi" sorunu olduğu düşünülürdü; bugün sinir sisteminin asıl rolü oynadığı biliniyor. Son yıllarda geliştirilen tedavilerin önemli bir kısmı da doğrudan CGRP yolunu hedefler.
Tetikleyiciler hastalığın nedeni değil, yatkın beyinde atağı başlatan kıvılcımlardır. Sık bildirilenler:
- Uyku düzeninde değişiklik: az uyumak kadar hafta sonu fazla uyumak da
- Öğün atlamak, uzun süre aç kalmak, yeterince sıvı almamak
- Stres ve özellikle stresli bir dönemin bitişi ("hafta sonu migreni")
- Adet dönemi ve hormon dalgalanmaları
- Alkol, özellikle kırmızı şarap
- Parlak ya da titreyen ışık, yoğun koku, hava değişimi
- Bazı kişilerde belirli yiyecekler; ancak bu kişiden kişiye çok değişir ve her migrenliye uygulanacak genel bir "yasak listesi" yoktur
Belirtiler: bir migren atağının evreleri
Her atakta her evre yaşanmaz, ama migreni olan çoğu kişi bu düzeni tanır.
- Öncül evre (prodrom): Ağrıdan saatler, hatta bir gün önce esneme, belirli yiyecekleri canı çekme, boyunda gerginlik, huzursuzluk ya da yorgunluk görülebilir.
- Aura: Migrenlilerin yaklaşık dörtte biri ile üçte biri arasında görülür. Genellikle 5 ile 60 dakika arasında süren, yavaş yavaş yayılan ve tamamen geçen belirtilerdir. En sık görsel auradır: zikzak ışıklı çizgiler, parıltılar ya da görme alanında büyüyen kör bir alan. Bazı kişilerde elde ve yüzde yayılan karıncalanma ya da kısa süreli konuşma güçlüğü olur.
- Ağrı evresi: Tedavi edilmezse 4 ile 72 saat sürer. Ağrı sıklıkla başın bir yarısındadır (ama iki taraflı da olabilir), zonklayıcı niteliktedir, orta ya da şiddetli düzeydedir ve merdiven çıkmak gibi olağan hareketlerle artar. Bulantı, kusma, ışıktan ve sesten rahatsızlık eşlik eder.
- Sonrası (postdrom): Ağrı geçtikten sonra bir gün kadar süren yorgunluk, dalgınlık ve "akşamdan kalma" hissi.
Çocuklarda ataklar daha kısa sürebilir, ağrı daha çok iki taraflıdır; bazı çocuklarda baş ağrısı yerine tekrarlayan karın ağrısı ve kusma atakları görülür. Bazı kişilerde ise migren, baş ağrısı olmadan baş dönmesi ataklarıyla kendini gösterir; bu durum baş dönmesi yazımızda anlatılıyor.
Tanı nasıl konur?
Migrenin tanısını koyduran bir kan tahlili ya da görüntüleme yoktur; tanı, ayrıntılı öykü ve nörolojik muayeneyle konur. Hekim ağrının yerini, niteliğini, süresini, sıklığını, eşlik eden belirtileri ve kullandığınız ilaçları sorar. Migreni en sık karıştırılan gerilim tipi baş ağrısından ayıran özellikler genellikle zonklayıcı nitelik, hareketle artma ve bulantı ile ışık hassasiyetinin eşlik etmesidir; iki tür bir arada da görülebilir.
Baş ağrısının tipik migren özellikleri taşıdığı ve muayenenin normal olduğu durumlarda MR ya da tomografi genellikle gerekmez; bu tetkikler migreni göstermez ve gereksiz kaygıya yol açan rastlantısal bulgular çıkarabilir. Ağrının özellikleri değiştiyse, muayenede bir bulgu varsa ya da aşağıda anlatılan uyarı işaretlerinden biri bulunuyorsa görüntüleme istenir.
Muayeneye bir baş ağrısı günlüğüyle gitmek çok yararlıdır. Her ağrılı gün için tarihi, süreyi, şiddeti (0–10), aldığınız ilacı ve olası tetikleyiciyi not edin. Kadınlarda adet günlerini de eklemek hormonla ilişkili migreni ayırt etmeye yardım eder. Bu kayıt, koruyucu tedavi gerekip gerekmediğine karar vermenin de temelidir.
Tedavi: atak tedavisi ve koruyucu tedavi
Migren tedavisi iki ayağa dayanır: başlayan atağı durdurmak ve atakların sıklığını azaltmak.
Atak tedavisi: Amaç, ağrıyı iki saat içinde belirgin azaltmak ve kişinin günlük işine dönmesini sağlamaktır.
- Hafif ve orta ataklarda basit ağrı kesiciler ve steroid olmayan iltihap gidericiler (NSAİİ) çoğu zaman yeterlidir.
- Orta ve şiddetli ataklarda ya da basit ilaçlar işe yaramadığında migrene özgü triptan grubu ilaçlar kullanılır. Kalp damar hastalığı, kontrolsüz yüksek tansiyon ya da inme öyküsü olanlarda bu grup uygun değildir; hekim değerlendirmesi şarttır.
- Triptan kullanamayan ya da yanıt alamayanlarda CGRP yolunu hedefleyen yeni ağızdan ilaçlar (gepant grubu) ve başka seçenekler bulunur.
- Bulantı ve kusma belirginse bulantı giderici ilaçlar eklenir.
İlacı ağrının erken döneminde almak, ağrı iyice yerleştikten sonra almaktan çok daha etkilidir. Hekiminizle birlikte yazılı bir atak planı hazırlamak işinizi kolaylaştırır: hangi ilacı hangi şiddette alacağınız, ağrı geçmezse ya da geri dönerse ikinci adımın ne olacağı ve günde en fazla kaç kez ilaç alabileceğiniz bu planda yer almalıdır. Atağın başında kusma oluyorsa ağızdan alınan ilaç emilmeyebilir; bu durumda burun spreyi ya da iğne gibi başka uygulama yolları konuşulabilir.
Ağrı kesicileri, ilacın türüne göre ayda 10 ya da 15 günden fazla kullanmak, ilaç aşırı kullanımı baş ağrısına yol açabilir: ağrılı günler artar, ilaçlar etkisini kaybeder. Bu kısır döngüden çıkmak hekim gözetiminde mümkündür.
Koruyucu tedavi: Ayda dört ya da daha fazla gün migreniniz oluyorsa, ataklar az olsa da çok ağır geçiyorsa veya atak ilaçlarını kullanamıyorsanız düşünülür. Her gün düzenli kullanılan ya da belirli aralıklarla yapılan bu tedavilerin amacı atak sayısını ve şiddetini azaltmaktır; migreni "kökünden kazımak" değildir. Seçenekler kişinin yaşına, eşlik eden hastalıklarına ve gebelik planına göre seçilir:
- Bazı tansiyon ilaçları (beta blokerler ve diğerleri)
- Düşük dozda kullanılan bazı antidepresanlar
- Bazı epilepsi ilaçları (bunların bir kısmı gebelikte uygun değildir)
- CGRP'yi hedefleyen tedaviler: Ayda bir ya da üç ayda bir deri altına uygulanan antikorlar ve ağızdan alınan koruyucu ilaçlar. Diğer koruyuculardan yeterli yarar görmeyenlerde özellikle önemli bir seçenektir.
- Botulinum toksini: Ayda 15 gün ve üzerinde baş ağrısının olduğu kronik migrende, belirli noktalara düzenli aralıklarla yapılan enjeksiyonlarla uygulanır.
Koruyucu tedavinin etkisini değerlendirmek için genellikle iki ila üç ay beklemek gerekir; ilk haftalarda sonuç alınamaması tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez. Magnezyum ve bazı vitamin desteklerinin migrende yararı araştırılmıştır, ancak kanıt sınırlıdır; kullanmadan önce hekiminize danışın.
Migrenle yaşam
- Düzen en iyi koruyucudur: Hafta sonu dahil aynı saatlerde yatıp kalkmak, öğün atlamamak, gün boyu yeterince su içmek.
- Düzenli aerobik egzersiz: Haftada birkaç gün tempolu yürüyüş, yüzme ya da bisiklet atak sıklığını azaltabilir. Yoğun egzersize birden başlamak ise bazı kişilerde atak tetikleyebilir; yavaş artırın.
- Kafeini dengeli tüketin: Az miktarda kafein ağrı kesicinin etkisini artırabilir, ama her gün yüksek miktar ve ani bırakma baş ağrısını tetikler.
- Stres yönetimi: Gevşeme egzersizleri, nefes teknikleri ve bilişsel davranışçı terapi gibi yöntemlerin migrende yararı gösterilmiştir.
- Kendi tetikleyicinizi tanıyın: Günlüğünüz size neyin gerçekten tetikleyici olduğunu gösterir. Pek çok yiyeceği birden yasaklamak yerine kanıtlanmış tetikleyicilerden kaçınmak daha gerçekçidir.
- Auralı migreni olan kadınlar: Östrojen içeren doğum kontrol yöntemleri, auralı migrende inme riskini artırabileceği için genellikle önerilmez; sigara bu riski daha da yükseltir. Doğum kontrol yöntemi seçerken hekiminize auranızı mutlaka söyleyin.
- Gebelik: Migren gebelikte, özellikle aurasız tipte, çoğu kadında hafifler. Ancak kullanılan ilaçların bir kısmı gebelikte uygun olmadığından, gebelik planlıyorsanız ya da gebe kaldıysanız ilaçlarınızı hekiminizle gözden geçirin.
Kırmızı bayraklar: ne zaman acile?
Aşağıdaki durumlar migrenden farklı, acil bir nedeni düşündürebilir. Beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun:
- Saniyeler içinde en şiddetli düzeye ulaşan, "hayatımın en kötü ağrısı" dediğiniz ani baş ağrısı
- Ateş, ense sertliği, döküntü ya da bilinç bulanıklığıyla birlikte baş ağrısı
- Kol ya da bacakta güçsüzlük, konuşma bozukluğu, yüzde kayma, çift görme
- Aura bir saatten uzun sürüyorsa, ilk kez ve 50 yaşından sonra ortaya çıktıysa ya da güçsüzlük şeklindeyse
- Kafa travmasından sonra başlayan ya da giderek artan baş ağrısı
- Gebelikte ya da doğum sonrasında yeni başlayan şiddetli baş ağrısı
Şu durumlarda da kısa sürede bir nöroloğa görünün: 50 yaşından sonra yeni başlayan baş ağrısı, alışık olduğunuz ağrının karakterinin değişmesi, öksürme ve ıkınmayla belirgin artan ya da sizi uykudan uyandıran ağrı, bağışıklığı baskılayan bir hastalık ya da kanser öyküsüyle birlikte görülen baş ağrısı.
Kısa sorular
Migren kalıcı bir beyin hasarı yapar mı? Migren beyinde ilerleyici bir hasar oluşturmaz. MR'da bazı migrenlilerde küçük beyaz cevher noktaları görülebilir; bunların çoğu belirti vermez ve tek başına endişe nedeni değildir.
Migren geçer mi? Migren tamamen yok edilemese de çoğu kişide doğru tedaviyle atak sayısı ve şiddeti belirgin azalır. Birçok kadında menopozdan sonra hafifler.
Sinüzit ve göz bozukluğu baş ağrısı yapmaz mı? Yapabilir, ancak "sinüzit baş ağrısı" sanılan tekrarlayan ağrıların önemli bir kısmı aslında migrendir. Burun akıntısı ve ateş olmadan tekrarlayan, zonklayıcı ağrılarda migreni de düşünmek gerekir.
Hangi branşa gitmeliyim? Tekrarlayan baş ağrılarında değerlendirme nöroloji uzmanı tarafından yapılır. Baş ağrısı günlüğünüzle birlikte bölgenizdeki nöroloji uzmanlarına buradan ulaşabilirsiniz. Diğer nörolojik belirtilerde nereye başvuracağınızı merak ediyorsanız nörolojik belirtiler rehberimize bakabilirsiniz.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.