Çocuk Sağlığı

Çocuklarda Kalça Çıkığı, Düztabanlık, O-X Bacak: Hangisi Tedavi İster?

Hekimhane Editör•3 Kasım 2026•6 dk okuma

Gelişimsel kalça displazisi, doğuştan çarpık ayak, düztabanlık ve O-X bacakta hangi durumun gelişimin normal parçası olduğu, hangisinin erken tedavi gerektirdiği.

Bez değiştirirken bebeğin bir bacağının daha zor açıldığını fark etmek, yeni yürüyen çocuğun bacaklarını parantez gibi görmek ya da ayak tabanında kemer olmadığını düşünmek, anne babaları sık sık ortopedi kapısına getirir. Bu dört durum ilk bakışta benzer kaygılar uyandırsa da seyirleri çok farklıdır. Kalça displazisi ve doğuştan çarpık ayak ilk haftalarda başlanan tedaviyle en iyi sonucu verir. Düztabanlık ve O-X bacak ise çoğu çocukta büyümenin doğal bir evresidir ve yalnızca izlenir. Önemli olan, hangi durumun beklenebileceğini, hangisinin beklenmemesi gerektiğini ayırt etmektir.

Dört durum bir bakışta

  • Gelişimsel kalça displazisi (kalça çıkığı): Doğumda ya da ilk aylarda vardır, çoğu zaman dışarıdan fark edilmez; muayene ve ultrasonla bulunur. Tedavi ister ve ne kadar erken başlanırsa o kadar basittir.
  • Doğuştan çarpık ayak: Doğumda belirgindir. Tedavi ilk haftalarda başlar ve büyük çoğunlukla ameliyatsız yürütülür.
  • Düztabanlık: Küçük çocukta neredeyse kuraldır. Esnek ve ağrısızsa tedavi gerekmez.
  • O bacak ve X bacak: Belirli yaşlarda normaldir. Yaşa uymayan, tek taraflı, ağrılı ya da giderek artan eğrilik incelenir.

Gelişimsel kalça displazisi

Kalça ekleminde uyluk kemiğinin yuvarlak başı, leğen kemiğindeki yuvaya oturur. Displazide yuva sığdır ve baş gevşek kalır; ağır durumda yuvanın dışına çıkar. Eskiden "doğuştan kalça çıkığı" denirdi; bugün "gelişimsel" deniyor, çünkü sorun doğumdan sonraki aylarda da gelişebilir.

Kimlerde daha sık? Kız bebeklerde, ilk gebeliklerde, makat geliş bebeklerde, ailesinde kalça displazisi olanlarda ve anne karnında sıvının az olduğu gebeliklerde. Bacakları düz uzatıp sıkıca bağlayan geleneksel kundak da riski artırır. Kundak yapılacaksa kalça ve dizler hafif bükülü kalmalı, bacaklar rahatça yana açılabilmelidir.

Yuvasına oturan kalça eklemi şeması, kemer çizgisi işaretli ayak izi ve O ile X dizilimindeki stilize çocuk bacakları

Nasıl fark edilir? Bebeğinizin doğumdan sonraki kontrollerinde hekim kalçaları özel manevralarla muayene eder; ülkemizde kalça muayenesi ve ilk haftalarda yapılan kalça ultrasonu tarama programının parçasıdır, randevuyu kaçırmayın. Evde dikkat çekebilecek bulgular:

  • Bez değiştirirken bir bacağın diğerine göre daha az açılması
  • Dizler bükülüyken iki diz yüksekliğinin farklı görünmesi, bacak boyu farkı
  • Yürümeye başlayan çocukta topallama ya da iki taraflı durumda ördekvari yürüyüş

Uyluktaki deri kıvrımlarının asimetrisi tek başına güvenilir bir işaret değildir; pek çok sağlıklı bebekte de görülür.

Tedavi: İlk aylarda tanı konan bebeklerin çoğunda Pavlik bandajı kullanılır. Bu yumuşak askı, kalçaları bükülü ve açık tutarak uyluk başının yuvaya oturmasını ve yuvanın derinleşmesini sağlar; haftalar süren kullanım ultrasonla izlenir. Bandajın kayışlarını hekiminizin izni olmadan gevşetmeyin ya da çıkarmayın; bez değişimi ve giydirme bandaj takılıyken nasıl yapılacak, ilk uygulamada size gösterilir. Daha geç fark edilen bebeklerde genel anestezi altında kalçanın yerine oturtulması ve alçı, bazı çocuklarda ameliyat gerekebilir. Tedavi edilmeyen displazi topallamaya ve genç yaşta kalça kireçlenmesine yol açabilir.

Ultrason raporunda ilk üç ayda "olgunlaşmamış kalça" yazması sık görülür. Bu kalçaların çoğu kendiliğinden gelişir; hekiminiz birkaç hafta sonra kontrol ultrasonu ister. Kalça ultrasonu ilk aylarda değerlidir, daha büyük bebekte değerlendirme röntgenle yapılır.

Doğuştan çarpık ayak

Doğuştan çarpık ayak (pes ekinovarus) yaklaşık her bin doğumdan birinde görülür, erkeklerde daha sıktır ve olguların yaklaşık yarısında iki taraflıdır. Ayak aşağı ve içe dönüktür, taban içeri bakar; elle düz konuma getirilemez. Bazen gebelik ultrasonunda önceden fark edilir.

Bundan ayırt edilmesi gereken durum, anne karnındaki duruşa bağlı pozisyonel ayak ya da ön ayağın hilal gibi içe kıvrıldığı durumlardır. Bunlar esnektir; ayak elle kolayca düzeltilebilir ve çoğu zaman kendiliğinden ya da basit germe egzersizleriyle düzelir.

Tedavi (Ponseti yöntemi): Doğumdan sonraki ilk haftalarda başlar. Ayak haftada bir yeniden şekillendirilip alçıya alınır; genellikle beş ila yedi alçı yeterlidir. Bebeklerin çoğunda son aşamada topuktaki aşil tendonu, lokal anestezi altında küçük bir kesiyle gevşetilir. Ardından ayakları dışa dönük tutan çubuklu ayakkabı ortezine geçilir: ilk üç ay neredeyse tüm gün, sonra uyku saatlerinde, dört beş yaşına kadar. Ortezin aksatılması yinelemenin en sık nedenidir. İlk günlerde bebeğin huzursuz olması beklenen bir durumdur ve genellikle birkaç günde alışır; ayakta kızarıklık ya da su toplaması görürseniz ortezi bırakmadan önce hekiminize danışın. Düzenli tedavi alan çocukların büyük çoğunluğu yaşıtları gibi yürür, koşar ve spor yapar. Hekim aynı muayenede kalçaları ve omurgayı da değerlendirir.

Düztabanlık

Bebek ve küçük çocuğun ayak tabanı, yağ yastıkçığı ve esnek bağlar nedeniyle düz görünür. Kemer çoğu çocukta altı yaşına kadar yavaş yavaş belirginleşir; bazı insanlar ise ömür boyu düz tabanla hiçbir sorun yaşamadan yaşar.

Esnek düztaban normal kabul edilir: çocuk parmak ucunda yükseldiğinde ya da ayak başparmağı yukarı kaldırıldığında kemer ortaya çıkar, ağrı yoktur, çocuk koşup oynar. Ağrısız esnek düztabanda tabanlık ya da özel ortopedik ayakkabının kemeri oluşturduğu gösterilmemiştir; gerekmez. Güvenli zeminde yalınayak yürümek ve esnek tabanlı, ayağa uygun ayakkabı yeterlidir.

Muayene gerektiren düztaban belirtileri:

  • Ayakta, bacakta ya da dizde ağrı, çabuk yorulma, oyundan kaçma
  • Parmak ucunda yükselince kemerin oluşmaması (sert düztaban)
  • Tek ayakta belirgin düzlük ya da sık burkulma
  • Topuğun belirgin dışa kaçması, ayakkabıların çok hızlı ve tek taraflı aşınması
  • Ergenlikte başlayan ağrılı ve sertleşen düztaban (ayak kemikleri arasındaki doğuştan kaynaşmalar bu yaşta belirti verebilir)

Ağrılı durumlarda tabanlık, germe egzersizleri ve altta yatan nedenin tedavisi gündeme gelir.

O bacak ve X bacak

Çocukların bacak dizilimi büyürken belirli bir sırayı izler:

  • Doğumdan iki yaşına kadar bacakların O şeklinde olması normaldir
  • 18–24 ay civarında bacaklar düzleşir
  • 3–4 yaş civarında X bacak en belirgin hale gelir
  • 7–8 yaşına doğru erişkindeki hafif X duruşuna yerleşir

İki taraflı, simetrik, hafif ve ağrısız eğrilik, boy uzaması da normalse yalnızca izlenir. Bu dönemdeki eğrilikler için atel, özel ayakkabı ya da egzersiz gerekmez.

İnceleme gerektiren durumlar ise şunlardır: iki yaşından sonra artan O bacak, tek bacakta ya da belirgin asimetrik eğrilik, 7–8 yaşından sonra da süren belirgin X bacak, boy kısalığı, ağrı ya da topallama. Hekim bu durumlarda raşitizmi (D vitamini eksikliğine bağlı kemik yumuşaması), erken yürüyen ve kilolu çocuklarda kaval kemiğinin üst büyüme kıkırdağını etkileyen Blount hastalığını, iskelet gelişimiyle ilgili kalıtsal durumları ve geçirilmiş kırıkları araştırır. Bebeklik döneminde önerilen D vitamini desteğinin düzenli verilmesi raşitizmden korunmanın en kolay yoludur.

Tedavi nedene göre değişir: raşitizmde vitamin ve mineral tedavisi, erken dönem Blount hastalığında ortez, büyüme devam eden çocukta büyüme kıkırdağını yönlendiren küçük bir cerrahi, ileri durumlarda kemiğin düzeltilmesi.

Muayenede neler olur?

Çocuk ortopedisi muayenesi çoğu zaman ağrısızdır ve oyun havasında geçer. Hekim çocuğu yürütür, parmak ucunda ve topukta durdurur, eklemlerin hareket açıklığını, bacak boylarını ve omurgayı değerlendirir. Gerekirse bacak dizilimi ayakta çekilen röntgenle ölçülür; raşitizm şüphesinde D vitamini, kalsiyum ve fosfor gibi kan tahlilleri istenir. Gelirken çocuğun sık giydiği ayakkabıları ve varsa önceki ultrason ya da röntgen sonuçlarını yanınıza almanız işe yarar.

Bekleyelim mi, başvuralım mı?

Genellikle izlemek yeterli:

  • İki yaşından küçük çocukta iki taraflı, hafif O bacak
  • 3–6 yaş arasında iki taraflı, hafif X bacak
  • Ağrısız, parmak ucunda kemeri oluşan düztaban
  • Elle kolayca düzelen pozisyonel ayak

Planlı ortopedi muayenesi:

  • Kalça ultrasonunda kontrol önerilen bir bulgu, risk taşıyan bir bebek, bacak açmada kısıtlılık
  • Ağrılı ya da sert düztaban
  • Tek taraflı, artan ya da yaşa uymayan bacak eğriliği

Gecikmeden başvurun:

  • Doğumda çarpık ayak: tedavi ilk haftalarda başlamalıdır
  • Yürüyen çocukta yeni başlayan ve geçmeyen topallama
  • Ateşle birlikte bacağını kullanmama, basmayı reddetme: eklem enfeksiyonu olabilir, aynı gün acil servise
  • Ergenlikte, özellikle kilolu çocukta kalça, kasık ya da diz ağrısıyla topallama: kalçadaki büyüme kıkırdağının kayması olabilir; aynı gün değerlendirilmeli, beklerken yük vermemeye çalışılmalıdır

Yanlış bilinenler

  • "Sıkı kundak bacakları düzeltir": O bacak bu yaşta zaten normaldir ve kendiliğinden düzelir; sıkı kundak ise kalçaya zarar verebilir.
  • "Yürüteç yürümeyi hızlandırır": Yürümeyi hızlandırmaz, merdivenden düşme ve yaralanma riskini artırır.
  • "Her düztabana tabanlık gerekir": Ağrısız esnek düztabanda gerekmez.
  • "Kalça çıkığı yürüyünce anlaşılır, o zamana kadar beklenebilir": Yürüme çağında fark edilen displazinin tedavisi çok daha zordur; bandajla düzelme şansı en yüksek olan dönem ilk aylardır.

Omurgada eğrilik fark ettiyseniz skolyoz yazısında çocuk ve ergenlerdeki belirtileri bulabilirsiniz. İlk değerlendirmeyi çocuk doktorunuz ya da aile hekiminiz yapabilir; tanı ve tedavi ortopedi ve travmatoloji uzmanı tarafından, gerektiğinde çocuk ortopedisiyle ilgilenen bir hekimce yürütülür. Size yakın ortopedi ve travmatoloji uzmanlarına buradan ulaşabilirsiniz.

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun; acil durumlarda 112'yi arayın.

Bu yazıyı paylaşın
Ortopedi ve Travmatoloji uzmanı mı arıyorsunuz?
Size yakın uzmanları Hekimhane'de bulun, profillerini inceleyin.
Uzmanları Gör

Diğer Yazılar

Çocuk Sağlığı
Çocuklarda Konuşma Gecikmesi ve Konuşma Bozukluğu: Ne Zaman Endişelenmeli?
Konuşma gecikmesi ve artikülasyon bozukluğunda yaşa göre kontrol listesi, beklemeden başvu…
Çocuk Sağlığı
Kekemelik Neden Olur, Geçer mi? Çocukta ve Yetişkinde Yanlış Bilinenler
Kekemeliğin normal konuşma takılmalarından farkı, nedenleri, çocukta ne zaman beklenip ne …
Onkoloji
Meme Kanseri (Göğüs Kanseri): Tarama, Belirtiler ve Tedavi Seçenekleri
Mamografi taramasının kime ve hangi aralıkla önerildiği, dikkat edilmesi gereken belirtile…