Osteoporoz çoğu zaman ilk kırığa kadar belirti vermez. DEXA ve T skoru, risk faktörleri, ilaç ve egzersiz tedavisi ile MBST terapisinin kanıtı ve sınırları.
Kemik, sürekli yıkılıp yeniden yapılan canlı bir dokudur. Otuzlu yaşlara kadar yapım yıkımdan fazladır; sonrasında denge yavaş yavaş yıkım yönüne kayar. Kadınlarda menopozla birlikte östrojen düşünce bu kayıp birkaç yıl hızlanır. Kemiğin iç yapısını oluşturan süngerimsi ağ (trabeküler kemik) incelip yer yer koptuğunda kemik, sıradan bir düşmeye ya da ağır bir poşeti kaldırmaya dayanamayacak hale gelir. Bu tabloya osteoporoz (halk arasında kemik erimesi) denir.
Osteoporoz kendi başına ağrı yapmaz. Çoğu kişi tanıyı bir kırıktan sonra alır: el bileği, kalça ya da omurga. Omurga kırıkları sinsi olabilir; ani sırt ağrısıyla ortaya çıkabileceği gibi yalnızca boy kısalması ve sırtta öne doğru kamburlaşmayla da fark edilebilir. 50 yaş üstündeki her 3 kadından 1'inin ve her 5 erkekten 1'inin hayatının geri kalanında osteoporoza bağlı bir kırık geçireceği tahmin edilmektedir.
Kemik yoğunluğu ölçümü: DEXA ve T skoru
Tanıda standart yöntem DEXA (çift enerjili X-ışını absorpsiyometrisi) ile kemik mineral yoğunluğu ölçümüdür. Sırtüstü yatarken bel omurları ve kalça birkaç dakikada taranır; işlem ağrısızdır ve radyasyon dozu bir akciğer grafisinden bile düşüktür. Ölçümden önceki gün kalsiyum takviyesi alınmaması, yakın zamanda kontrast maddeli bir tetkik yapıldıysa bunun bildirilmesi önerilir.
Sonuç T skoru olarak raporlanır. T skoru, ölçülen değerin genç sağlıklı erişkin ortalamasından ne kadar saptığını gösterir:
- -1 ve üzeri: normal
- -1 ile -2,5 arası: düşük kemik kütlesi (osteopeni)
- -2,5 ve altı: osteoporoz
- -2,5 ve altı, üstüne düşük enerjili kırık: ağır (yerleşik) osteoporoz
Menopoz öncesi kadınlarda, 50 yaş altı erkeklerde ve çocuklarda T skoru yerine yaşıtlarla karşılaştıran Z skoru kullanılır. Ayakta durma yüksekliğinden düşerek kalça ya da omurga kırığı geçiren kişide DEXA sonucu ne olursa olsun tedavi gündeme gelir. Hekimler kararı yalnızca T skoruna göre vermez; yaş, kırık öyküsü ve diğer risklerle hesaplanan 10 yıllık kırık olasılığına (FRAX gibi araçlarla) da bakar.
Raporda osteopeni yazması tek başına ilaç gerektiği anlamına gelmez. Bu grupta karar çoğunlukla 10 yıllık kırık riskine göre verilir; risk düşükse beslenme, egzersiz ve sigara bırakma gibi önlemlerle izlem yeterli olabilir, risk yüksekse osteopeni düzeyinde de ilaç başlanabilir.
Ölçüm genellikle 65 yaş üstündeki kadınlara, 70 yaş üstündeki erkeklere ve aşağıdaki risklerden birini taşıyan daha genç kişilere önerilir. Takip ölçümleri çoğunlukla bir ila iki yıl arayla, mümkünse aynı cihazda yapılır.
Risk faktörleri
- Kadın olmak, menopoz, özellikle 45 yaşından önce menopoza girmek
- Anne ya da babada kalça kırığı öyküsü
- Düşük vücut ağırlığı, yetersiz beslenme
- Sigara ve fazla alkol tüketimi
- Hareketsizlik, uzun süre yatağa bağlı kalmak
- Aylarca süren kortizon (glukokortikoid) kullanımı
- Romatoid artrit, tiroid ya da paratiroid bezinin fazla çalışması, çölyak gibi emilim bozuklukları, kronik böbrek ve karaciğer hastalığı
- Meme ve prostat kanserinde kullanılan bazı hormon baskılayıcı tedaviler, bazı epilepsi ilaçları
- Daha önce düşük enerjili kırık geçirmiş olmak (en güçlü risklerden biri)
Osteoporoz yalnızca kadın hastalığı değildir. Erkeklerde daha geç yaşta görülür ve sık atlanır; düşük testosteron, uzun süreli kortizon ve alkol önemli nedenler arasındadır.
Muayenede neler olur?
Fiziksel tıp ve rehabilitasyon muayenesinde boy ölçülüp gençlikteki boyla karşılaştırılır; sırttaki eğrilik, omurga üzerinde hassasiyet, kas gücü, denge ve yürüyüş değerlendirilir. Omurga kırığından şüphelenilirse yan omurga grafisi ya da DEXA cihazıyla omurga değerlendirmesi istenebilir. Hekim, kemik kaybını hızlandıran başka bir neden olup olmadığını anlamak için kalsiyum, fosfor, D vitamini, böbrek ve tiroid işlevlerine bakan kan tahlilleri de isteyebilir.
Temel tedavinin dört ayağı
İlaç tedavisi. Osteoporozda kırık riskini azalttığı büyük çalışmalarla gösterilmiş tedavi ilaçlardır. İki ana grup vardır:
- Kemik yıkımını yavaşlatanlar (antirezorptifler): Bisfosfonatlar (haftalık ya da aylık tablet veya yılda bir damar yoluyla), altı ayda bir deri altına yapılan denosumab, seçici östrojen reseptör düzenleyicileri ve seçilmiş kadınlarda menopoz hormon tedavisi.
- Kemik yapımını uyaranlar (anabolikler): Paratiroid hormonu benzeri ilaçlar ve sklerostin antikoru. Genellikle kırık riski çok yüksek hastalarda belirli bir süre kullanılır, ardından yıkımı yavaşlatan bir ilaçla devam edilir.
Bisfosfonat tabletleri aç karnına, bol suyla ve sonrasında bir süre dik durularak alınmalıdır; bu kurala uyulmazsa etki azalır, yemek borusu tahriş olabilir. Denosumab dozları geciktirilmemeli ve hekimle planlanmadan bırakılmamalıdır; ani bırakmada kemik kaybı hızlanıp art arda omurga kırıkları görülebilir. Çene kemiğinde osteonekroz ve uyluk kemiğinde atipik kırık gibi yan etkiler nadirdir; yine de diş çekimi ya da implant planlanıyorsa diş hekimine bu ilaçları kullandığınızı söyleyin.
Osteoporoz ilaçları kısa bir kür değil, yıllara yayılan bir tedavidir. Hekim belirli aralıklarla kemik ölçümü ve kırık riskini yeniden değerlendirerek ilacın türünü ve süresini gözden geçirir; bisfosfonat kullanan bazı düşük riskli hastalarda bir süre sonra planlı ara verilebilir. Bu kararı hasta kendi başına vermemelidir.
Kalsiyum ve D vitamini. Kalsiyumun öncelikli kaynağı süt ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler ve kurubaklagiller gibi besinlerdir. Takviye, besinle alınan miktara ve kandaki D vitamini düzeyine göre hekim tarafından önerilmelidir; gereğinden fazla kalsiyum takviyesi böbrek taşı gibi sorunlara yol açabilir. Kalsiyum ve D vitamini tek başına osteoporoz tedavisi değildir, ilacın etkisini destekler.
Egzersiz. Yürüme gibi vücut ağırlığını taşıyan aktiviteler, kademeli artırılan direnç egzersizleri, denge çalışmaları ve sırt kaslarını güçlendirip dik duruşu destekleyen hareketler önerilir. Omurga kırığı geçirmiş ya da ileri osteoporozu olan kişilerde gövdeyi öne bükerek mekik çekmek, belden eğilerek yük kaldırmak ve gövdeyi zorlayarak döndürmek kırık riskini artırabilir. Programın fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanı ya da fizyoterapistle planlanması bu yüzden önemlidir. Bel ve sırt ağrısının diğer nedenleri için kas-iskelet sistemi hastalıkları rehberine bakabilirsiniz.
Düşme önleme. Osteoporotik kırıkların çoğu bir düşmeyle olur. Görme kontrolü, baş dönmesi yapan ilaçların gözden geçirilmesi, evde kaygan zemin ve halıların düzenlenmesi ve denge eğitimi kemiği güçlendirmek kadar değerlidir.
Omurga kırığı geçiren hastalarda rehabilitasyonun hedefi ağrıyı kontrol etmek, seçilmiş durumlarda kısa süreli gövde ortezi kullanmak, solunum ve duruş egzersizleriyle günlük yaşama güvenle dönmektir.
MBST terapisi nedir?
MBST, "manyetik rezonans terapisi" olarak tanıtılan bir uygulamadır. Üreticinin açıklamasına göre MR çekiminde kullanılan fizik ilkesine dayanır ama görüntü almaz: hasta, tedavi edilecek bölge cihazın içinde kalacak şekilde uzanır ve dokulardaki hidrojen çekirdekleri düşük şiddetli manyetik alan ve radyo frekansıyla uyarılır. Bu uyarının kemik ve kıkırdak hücrelerinin metabolizmasını olumlu etkileyebileceği öne sürülmektedir.
Uygulama ağrısızdır, iğne ya da ilaç içermez. Seans yapısı merkeze ve bölgeye göre değişmekle birlikte genellikle ardışık günlerde yapılan, her biri yaklaşık bir saat süren ve toplamı on seans civarında olan seriler şeklindedir. Seans sırasında çoğu kişi bir şey hissetmez; bazıları ilk günlerde geçici ağrı artışı ya da yorgunluk tarif eder.
MBST hakkında dengeli bilgi
MBST, osteoporoz ilaçlarının yerine geçmez. Kırık riskini azalttığını gösteren sağlam bir çalışma bulunmamaktadır.
MBST ile ilgili yayınların çoğu az sayıda hastayla yapılmış, kontrol grubu olmayan ya da üretici destekli çalışmalardır. Bazılarında kemik yoğunluğu ölçümlerinde veya ağrı skorlarında iyileşme bildirilmiştir; ancak bu sonuçlar büyük ve bağımsız randomize çalışmalarla doğrulanmamıştır. Bu nedenle MBST, uluslararası osteoporoz tedavi kılavuzlarında önerilen tedaviler arasında yer almaz. Bir hekim bazı hastalarda tamamlayıcı olarak düşünebilir, ama bu kararın kanıtın sınırlı olduğu bilinerek verilmesi gerekir.
MBST düşünen biri için şu noktalar önemlidir:
- Mevcut osteoporoz ilacınızı MBST nedeniyle bırakmayın ya da ara vermeyin; özellikle denosumab kullananlarda bu, kırık riskini artırabilir.
- Kemik yoğunluğundaki gerçek değişiklik ancak uygun aralıkla, aynı cihazda yapılan DEXA ölçümüyle anlaşılır; kendini daha iyi hissetmek kemiğin güçlendiğini göstermez.
- Merkeze kanıtın düzeyini, sonucun nasıl ölçüleceğini ve önerilen seans sayısının gerekçesini açıkça sorun.
Kimlere uygun olmayabileceği hekim değerlendirmesiyle belirlenir. Kalp pili, implante defibrilatör, nörostimülatör ya da insülin pompası gibi elektronik cihaz taşıyanlar, bazı metal implantları olanlar, gebeler ve tedavi bölgesinde aktif tümör, enfeksiyon veya akut iltihap bulunanlar bu grupta yer alır.
Ne zaman hekime başvurmalı?
- Ani başlayan ve hareketle artan sırt ağrısı, özellikle osteoporoz tanısı ya da uzun süreli kortizon kullanımı varsa
- Son yıllarda belirgin boy kısalması veya sırtta kamburlaşma
- Basit bir düşmeyle kırık geçirmek
- Menopoz sonrası dönemde risk faktörü taşıyıp henüz kemik ölçümü yaptırmamış olmak
Osteoporozun tanı, ilaç seçimi ve egzersiz planlamasında endokrinoloji, iç hastalıkları ve fiziksel tıp ve rehabilitasyon hekimleri birlikte çalışabilir. Kemik sağlığınızı değerlendirtmek için fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanlarını görün.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için bir fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanına ya da ilgili hekime başvurun.